Soję w Polsce atakuje kilkanaście gatunków szkodników. Śmietka kiełkówka niszczy nasiona jeszcze przed wschodami, a pachówka strąkóweczka wyjada je w strąkach. Lista zarejestrowanych insektycydów jest krótka, dlatego o wyniku ochrony decydują trafna diagnoza i termin zabiegu. Poniżej znajdziesz wskazówki dotyczące rozpoznawania objawów, progów szkodliwości i terminów pojawiania się zagrożeń. Jest tu również wykaz substancji czynnych.
Spis treści
Spieszysz się? Kliknij tutaj i przejdź od razu do sposobów na zwalczanie szkodników soi!
Po czym poznać, że soję atakują szkodniki?
Stoisz na polu z uszkodzoną rośliną w ręce. Najpierw przyjrzyj się objawom. Owady, które akurat latają nad łanem, nie muszą być sprawcami uszkodzeń.
| Objaw na roślinie | Sprawca | Faza/termin | Co zrobić w pierwszej kolejności |
|---|---|---|---|
| Nasiona nie kiełkują albo kiełki zamierają w glebie | śmietka kiełkówka (larwy) | od siewu do wschodów | rozkop rządek i sprawdź nasiona; oceń obsadę, następnie rozważ przesiew |
| Półkoliste wygryzienia na brzegach liścieni i liści | oprzędziki: łubinowy, szary, pręgowany; chrząszcze do 5 mm | wschody i BBCH 11-19 | policz uszkodzone rośliny i sprawdź fazę pod kątem etykiety |
| Śluz na roślinach i nieregularne dziury w blaszkach | ślimaki nagie | wilgotne wschody, wieczór i noc | przeprowadź wieczorną lustrację; zastosuj moluskocyd z metaldehydem |
| Siewki podcięte tuż przy ziemi, rośliny leżą | rolnice | maj, sucho i ciepło | przekop glebę przy roślinie i poszukaj gąsienic |
| Skręcone wierzchołki, deformacje, lepka rosa miodowa | mszyce | przed kwitnieniem i w kwitnieniu | policz mszyce na roślinie i oceń nasilenie |
| Delikatna pajęczyna, drobne jasne plamki na liściach | przędziorek chmielowiec | lata suche i gorące | obejrzyj spód liści i dobierz preparat na pajęczaki |
| Otwory w strąkach, nadgryzione nasiona | pachówka strąkóweczka, strąkowce | od zawiązywania strąków | rozłup strąki pobrane z kilku miejsc pola |
Najkosztowniejszych uszkodzeń z tej listy nie widać z góry. Larwy oprzędzików żerują na brodawkach korzeniowych i ograniczają wiązanie azotu atmosferycznego. Roślina traci przez to naturalne źródło składnika pokarmowego. Aby ocenić szkody, wykop kilka roślin z bryłą ziemi i obejrzyj korzenie.
Kalendarz zagrożeń: co i kiedy atakuje soję
Szkodniki soi zwykle pojawiają się w przewidywalnej kolejności.
Siew i wschody. Śmietka kiełkówka żeruje w glebie, najliczniej na stanowiskach próchnicznych i świeżo nawożonych obornikiem. Ślimaki ruszają przy wilgoci. Rolnicom sprzyja natomiast suchy, ciepły maj. Drutowce i pędraki pozostają tam, gdzie występowały w poprzednich latach.
1-9 liści właściwych (BBCH 11-19). Pojawiają się oprzędziki. W tej fazie można je zwalczać zgodnie z etykietą. Pod koniec maja najliczniej występuje wciornastek sojowy. Zaczyna się też wylot motyli pachówki strąkóweczki, który trwa do lipca.
Wzrost i kwitnienie. Mszyce są najliczniejsze przed kwitnieniem oraz w jego trakcie. W okresie kwitnienia najwięcej jest również chrząszczy strąkowca bobowego. Zmieniki uszkadzają wtedy pąki i kwiaty, podobnie jak tarczówkowate.
Zawiązywanie i dojrzewanie strąków. Gąsienice pachówki znajdują się już wewnątrz strąków, a strąkowce składają jaja na młodych strąkach. Na tym etapie oprysk nie dociera do ukrytych gąsienic pachówki.
Szkodniki wschodów i gleby
To najbardziej dotkliwy okres sezonu, ponieważ powstałych strat nie da się odrobić. Jeśli rolnice wytną co czwartą siewkę, obsady nie można już uzupełnić. Soja słabo się rozkrzewia, więc nie zakrywa luk tak jak zboża. Część tych gatunków żeruje na wielu roślinach. Dotyczy to między innymi rolnic i drutowców. Trafiają na pole wraz z przedplonem lub zachwaszczeniem, a nie z samą soją.
Śmietka kiełkówka i oprzędziki
Larwy śmietki kiełkówki wgryzają się w pęczniejące nasiona i kiełki znajdujące się w glebie. Skutek zauważysz dopiero po przerzedzonych wschodach albo pustych odcinkach rządka. Najwięcej szkód powstaje na glebach bogatych w próchnicę i świeżo nawożonych organicznie. Samice składają jaja w pobliżu rozkładającej się materii. Zaprawa nasienna tu nie pomoże: chroni przed grzybami, ale nie przed larwami muchówki.
W polskich uprawach spotyka się oprzędziki łubinowe i szare, a także pręgowane. Chrząszcze dorastają do 5 mm. Na brzegach liścieni oraz liści wygryzają charakterystyczne półkoliste zatoki, jakby ktoś wycinał je dziurkaczem. Przy dużym nasileniu młoda roślina może zostać niemal całkowicie ogryziona.
Poważniejsze szkody powstają pod ziemią. Larwy zjadają brodawki korzeniowe z bakteriami brodawkowymi. Soja słabiej wiąże wtedy azot atmosferyczny i musi pobierać go z gleby.
Zabieg na oprzędziki ma wąskie okno. Preparaty są zarejestrowane w fazie BBCH 11-19, czyli od pierwszego do dziewiątego liścia właściwego. Po osiągnięciu przez rośliny późniejszej fazy trzeba ponownie sprawdzić zakres etykiety. Starsza soja lepiej znosi wygryzienia na brzegach liści.
Ślimaki, rolnice, drutowce i pędraki
Ślimaki nagie wyjadają liścienie. W blaszkach pozostawiają nieregularne dziury i ślady zaschniętego śluzu. Żerują nocą, dlatego lustrację przeprowadź wieczorem albo wczesnym rankiem, a nie w południe. W soi zwalcza się je moluskocydami z metaldehydem.
Rolnice podcinają siewki tuż przy powierzchni gleby. Rano widać roślinę leżącą obok własnego korzenia. Gąsienice chowają się kilka centymetrów pod ziemią, dlatego rozgarnij glebę przy uszkodzonej roślinie. Najlepiej rozwijają się podczas suchej i gorącej pogody w maju. W takich latach częściej kontroluj pole.
Drutowce, czyli larwy sprężykowatych, oraz pędraki nadgryzają korzenie i podziemne części łodyg. Roślina więdnie wtedy mimo wilgotnej gleby. Największa presja występuje po wieloletnich użytkach zielonych i na mocno zachwaszczonych polach. W soi dostępny jest preparat biologiczny zawierający grzyb Beauveria bassiana (Naturalis), którego zakres obejmuje drutowce.
Szkodniki ssące w okresie wzrostu i kwitnienia
Szkodniki z tej grupy wysysają soki z liści oraz pędów. Nakłuwają też pąki kwiatowe. Roślina słabnie i gorzej zawiązuje strąki. Przy dużej liczebności szkodników zrzuca kwiaty. Tę grupę często zwalcza się w soi chemicznie, więc decyzję trzeba oprzeć na monitoringu. Sam kalendarz nie pokaże, ile mszyc siedzi na roślinie. Trzeba wejść w łan i je policzyć.
Mszyce – najgroźniejszy szkodnik ssący soi
W soi pojawiają się głównie mszyce burakowe i grochowe, a także lucernowo-grochodrzewowe. W ciągu sezonu rozwijają do kilkunastu pokoleń. Przy sprzyjającej pogodzie kolonia może w ciągu dwóch tygodni urosnąć z kilku osobników do setek. Największe nasilenie przypada tuż przed kwitnieniem i w jego trakcie. Wtedy roślina decyduje o liczbie zawiązanych strąków.
Mszyce wysysają soki i pozostawiają rosę miodową, na której rozwijają się grzyby sadzakowe. Przenoszą również wirusy. Jedyna konkretna liczba pochodzi z badań prowadzonych w USA: próg wynosi 250 osobników na roślinę. Nie jest to oficjalny polski próg szkodliwości. Przy braku krajowych ustaleń daje jednak lepszy punkt odniesienia niż samo stwierdzenie: „dużo ich widzę”.
Na presję mszyc wpływa również nawożenie. Nadmiar azotu powoduje rozwój bujnej, miękkiej masy liściowej, na której kolonie rosną szybciej. Soja wiąże azot z powietrza, dlatego wysokie dawki startowe mogą sprzyjać szkodnikom i zaburzać prowadzenie plantacji.
Zmieniki, tarczówkowate, wciornastki i przędziorek
Zmienik lucernowiec oraz tarczówkowate, osiągające 10-12 mm długości, nakłuwają pąki i kwiaty. Atakują również młode strąki. Uszkodzone pąki opadają. Nakłute nasiona deformują się i zasychają. Objawy bywają mylone z niedoborem wody, ponieważ roślina zrzuca kwiaty, choć sprawcy nie widać. Tarczówki chętnie schodzą w głąb łanu.
Wciornastek sojowy jest drobny, ale podczas największego nasilenia pod koniec maja może powodować srebrzenie liści młodych roślin i spowalniać ich wzrost.
Przędziorek chmielowiec wymaga osobnej uwagi, ponieważ jest pajęczakiem, a nie owadem. Zwykły insektycyd na mszyce go nie zwalczy. Rozpoznasz go po delikatnej pajęczynie na spodzie liści oraz drobnych, jasnych plamkach w miejscach nakłuć. Przy silnym żerowaniu plamki zlewają się w brązowiejące pola.
Przędziorek nasila się w latach suchych i gorących, początkowo na skraju plantacji. Wśród preparatów dostępnych w soi obejmuje go Beauveria bassiana szczep ATCC 74040 (Naturalis). Preparat działa również na mączliki i wciornastki.
Szkodniki strąków i nasion
Szkodniki z tej grupy uszkadzają bezpośrednio plon handlowy. Zniszczone nasiona trafiają do odpadu.
Motyle pachówki strąkóweczki wylatują od końca maja do lipca. Samice składają jaja na strąkach. Wylęgłe gąsienice wgryzają się do środka i żerują na zewnętrznej warstwie nasion. Nasienie pozostaje w strąku, ale ma wyżartą powierzchnię. Traci przez to wartość siewną i klasę handlową. Gdy gąsienica znajdzie się wewnątrz strąka, oprysk już do niej nie dotrze.
Strąkowiec bobowy jest chrząszczem o długości 2-5 mm, najliczniejszym w okresie kwitnienia soi. W jego cyklu łatwo przeoczyć jeden szczegół: zimuje wewnątrz ziaren w przechowalniach. Ochrona obejmuje więc kontrolę magazynu i utrzymanie czystości przechowywanego materiału. Potrzebny może być również zabieg na polu. W soi zwalcza się go acetamiprydem.
W przypadku strąkowca sojowego brakuje rozwiązania chemicznego. W Polsce nie ma preparatów zarejestrowanych do zwalczania strąkowca sojowego. Pozostają płodozmian i izolacja przestrzenna od zeszłorocznych stanowisk soi. Trzeba też utrzymywać porządek w magazynie.
Gąsienice motyli żerujące na liściach i łodygach
Omacnica prosowianka żeruje na ponad 200 gatunkach roślin, w tym na soi. Gąsienice wgryzają się w łodygi, które później łamią się w miejscu żerowania. Problem polega na tym, że w soi nie ma insektycydów zarejestrowanych przeciw omacnicy.
Pozostaje agrotechnika. Resztki pożniwne po kukurydzy trzeba rozdrobnić, najlepiej jesienią, aby pozbawić gąsienice miejsca zimowania. Stanowisko po kukurydzy traktuj jako obszar podwyższonego ryzyka.
Rusałka osetnik pojawia się w soi okazjonalnie. Jej podstawowymi roślinami żywicielskimi są ostrożeń i pokrzywa. Żeruje też na łopianie. Zaniedbane miedze oraz obrzeża pola stają się źródłem nalotu. Gąsienice żerują w oprzędach na liściach. Podobnie zachowuje się wieczernica szczawiówka.
Do zwalczania gąsienic motyli dostępny jest preparat biologiczny zawierający Bacillus thuringiensis ssp. kurstaki (Lepinox Plus). Działa na młode stadia, dlatego zabieg musi przypaść na okres wylęgu, a nie na czas występowania dużych gąsienic.
Progi ekonomicznej szkodliwości – kiedy zabieg naprawdę się opłaca
W integrowanej ochronie chemię stosuje się po przekroczeniu progu ekonomicznej szkodliwości, gdy metody niechemiczne nie wystarczają. Dla szkodników soi brakuje ustalonych polskich progów. Jedyna dostępna liczba to 250 mszyc na roślinę, ale pochodzi z badań amerykańskich. Przy oprzędzikach i zmienikach decyzję opiera się na nasileniu uszkodzeń oraz fazie rozwojowej rośliny. Podobnie postępuje się w przypadku pachówki.
Lustrację prowadź regularnie w kilku reprezentatywnych miejscach pola, również w głębi łanu. Nie ograniczaj się do obrzeży. Liczbę punktów i roślin dobierz do wielkości oraz zróżnicowania plantacji albo zastosuj schemat z aktualnej metodyki integrowanej ochrony. Od wschodów do kwitnienia kontroluj plantację co najmniej raz w tygodniu, a przy szybkim wzroście liczebności szkodnika częściej. Zapisuj datę oraz fazę BBCH, a osobno liczbę zasiedlonych roślin. Porównanie kolejnych lustracji pokaże, czy populacja rośnie.
Profilaktyka i agrotechnika ograniczające presję szkodników
Podstawowym narzędziem jest płodozmian. Uprawa soi po soi oraz po innych roślinach bobowatych prowadzi do kumulacji strąkowców i patogenów odglebowych. Stanowisko po kukurydzy pozostawia natomiast resztki, w których może zimować omacnica. Dłuższa przerwa przed powrotem soi na to samo pole obniża presję.
Resztki pożniwne rozdrabniaj i mieszaj z glebą, ponieważ zimują w nich rolnice oraz omacnica prosowianka. Głęboka orka i spulchnianie wydobywają na powierzchnię poczwarki i pędraki. Tam zjadają je ptaki albo wysusza słońce.
Odchwaszczaj miedze i obrzeża. Ostrożeń z pokrzywą są roślinami żywicielskimi rusałki osetnika. Zachwaszczone pole przyciąga z kolei rolnice, które składają jaja w gęstej roślinności.
Kontroluj nawożenie azotem. Bujna, przenawożona soja sprzyja mszycom. Przy sprawnych brodawkach korzeniowych roślina pobiera azot z powietrza.
Międzyplony poprawiają strukturę gleby i sprzyjają organizmom pożytecznym. Gatunek dobieraj świadomie, aby nie pozostawić żerowiska dla szkodników atakujących również soję.
Monitoring powinien wejść w rutynę tak samo jak lustracja zachwaszczenia. Żółte tablice lepowe pozwalają wykrywać naloty mszyc. Pułapki feromonowe na omacnicę pomagają uchwycić okres największego wylotu motyli. Pole przechodź raz w tygodniu.
Czym opryskać soję? Zarejestrowane insektycydy i preparaty biologiczne
Wybór jest wąski. Poniższe zestawienie pokazuje dostępne możliwości.
| Substancja czynna / preparat | Grupa IRAC | Zwalczane szkodniki | Faza stosowania | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| cypermetryna | pyretroidy, IRAC 3A | mszyce, zmieniki | według etykiety | warunki temperaturowe sprawdź w etykiecie; chroń zapylacze |
| acetamipryd | neonikotynoidy, IRAC 4A | mszyce, zmieniki, oprzędziki, strąkowiec bobowy | oprzędziki tylko BBCH 11-19 | obejmuje kilka grup szkodników |
| metaldehyd | aldehydy | ślimaki nagie | od siewu i wschodów | granulat wykładany na powierzchni gleby |
| Bacillus thuringiensis ssp. kurstaki (Lepinox Plus) | biologiczny | gąsienice motyli | na młode stadia gąsienic | wymaga trafienia w wylęg |
| Beauveria bassiana szczep ATCC 74040 (Naturalis) | biologiczny | mączliki, wciornastki, przędziorek chmielowiec, drutowce | według etykiety | działa też na pajęczaki |
Leptosar 200 SL jest zarejestrowany wyłącznie do uprawy soi na nasiona. Przy soi na zielonkę albo przeznaczonej na inne cele paszowe sprawdź osobno etykietę. Preparaty na oprzędziki są zarejestrowane w BBCH 11-19.
Osobnym problemem jest odporność. Wyłączne i powtarzane stosowanie pyretroidów przeciw mszycom zwiększa ryzyko jej wykształcenia. Zabieg może wtedy przestać działać mimo prawidłowego wykonania. Decyzję o wyborze środka opieraj na aktualnej etykiecie produktu i zakresie jego rejestracji. Sprawdź również grupę IRAC. Nie stosuj automatycznie tej samej substancji przy każdym kolejnym nalocie.
Dawek celowo tu nie podaję. Określa je etykieta rejestracyjna konkretnego produktu i to ona jest wiążąca. Aktualny status sprawdzaj w rejestrze środków ochrony roślin MRiRW, ponieważ wykaz może się zestarzeć szybciej niż artykuł. Tiuram został wycofany. Komisja Europejska od stycznia 2018 do listopada 2019 nie zaopiniowała pozytywnie 24 substancji czynnych, w tym stosowanych w soi.
Kiedy pryskać soję i kiedy jest już za późno?
Oprysk na oprzędziki ma najkrótsze okno: BBCH 11-19, czyli od pierwszego do dziewiątego liścia właściwego. Zabieg na mszyce wykonuje się przed kwitnieniem lub w jego trakcie, kiedy nasilenie rośnie między kolejnymi lustracjami. Zabiegi fungicydowe z użyciem tiofanatu metylowego mieszczą się w oknie BBCH 12-79. Dla mieszaniny azoksystrobiny z difenokonazolem jest to BBCH 31-55.
Określenie „za późno” może odnosić się do etykiety albo biologii szkodnika. Po przekroczeniu maksymalnej fazy podanej w etykiecie nie wolno wykonywać zabiegu, niezależnie od możliwej skuteczności. Po wypełnieniu strąków oprysk na pachówkę nie ma sensu, jeśli jej gąsienice żerują już wewnątrz i ciecz robocza do nich nie dociera. W przypadku strąkowców termin dobiera się osobno do ich biologii i etykiety preparatu. Późny oprysk może też naruszyć okres karencji przed zbiorem.
Na mniejszej plantacji lub przy punktowym zabiegu przyda się opryskiwacz plecakowy akumulatorowy. Ułatwia dotarcie do wybranego fragmentu pola bez uruchamiania opryskiwacza polowego. Nie zmienia to zasad stosowania środka: ciecz trzeba przygotować i nanieść zgodnie z etykietą, z zachowaniem podanej dawki oraz wymaganych środków ochrony.
Warunki temperaturowe dobierz do etykiety konkretnego środka. Nie ma jednej, uniwersalnej granicy 20-25°C dla wszystkich preparatów. Nie wykonuj oprysku, gdy wiatr przekracza 4 m/s. Podczas kwitnienia przestrzegaj ograniczeń z etykiety. Przed zabiegiem sprawdź obecność zapylaczy i unikaj środków toksycznych dla pszczół. Oprysk wykonaj po zakończeniu ich lotów, wieczorem lub nocą.
Choroby soi, które łatwo pomylić z żerowaniem szkodników
Plamy na liściach mogą skłaniać do sięgnięcia po insektycyd. Zwykle jest to błędna decyzja. Plamistości wymagają zabiegu fungicydowego, a nie środka owadobójczego.
Zgorzel siewek, wywoływana przez Rhizoctonia solani oraz Fusarium spp., przypomina żerowanie szkodników glebowych. Siewki zamierają i przewracają się, a obsada rzednie. Różnicę widać przy szyjce korzeniowej: choroba pozostawia przewężenie oraz przebarwienie, a nie ranę po żuciu.
Askochytoza i antraknoza powodują plamistości na liściach, łodygach oraz strąkach. Takie objawy daje również septorioza soi. W fazie BBCH 12-79 obejmuje je tiofanat metylowy, działający też na fuzariozę. Cerkosporiozę, czyli chwościka, zwalcza się mieszaniną azoksystrobiny z difenokonazolem w BBCH 31-55. Przy zgniliźnie twardzikowej, rozpoznawalnej po białej, watowatej grzybni na łodygach, stosuje się azoksystrobinę lub fludioksonil.
Pytania i odpowiedzi (FAQ)
Czy sarny, zające i dziki niszczą plantację soi?
Zające oraz sarny obgryzają soję niechętnie. Podobnie zachowują się jelenie. Dziki i myszy polne jej nie szkodzą. W porównaniu z kukurydzą czy rzepakiem presja zwierzyny jest więc mała, choć ślady żerowania mogą pojawić się na obrzeżach pola. Grodzenie całej plantacji i stosowanie odstraszaczy rzadko są konieczne.
Jakie herbicydy stosuje się w soi?
Schemat obejmuje zabieg doglebowy przed wschodami, poprawkę nalistną w fazie 1-2 par trójlistków i, w razie potrzeby, graminicyd. Oprysk doglebowy najlepiej wykonać trzeciego dnia po siewie, a przy suchej glebie można poczekać do pękania okrywy nasiennej. Przed użyciem sprawdź aktualną etykietę.
Czym zwalczyć psiankę czarną w soi?
Psianka czarna jest chwastem dwuliściennym, a nie szkodnikiem, dlatego wymaga herbicydu. Ochronę prowadzi się od fazy siewek: najpierw wykonuje się zabieg doglebowy przed wschodami, później poprawkę nalistną. Wyrośnięta psianka jest trudniejsza do zwalczenia. Dobór preparatu potwierdź w etykiecie rejestracyjnej.
Czy nasiona soi trzeba zaprawiać?
Zaprawianie chroni wschody przed chorobami, ale nie zastępuje ochrony przed szkodnikami glebowymi. Maxim 025 FS zawiera fludioksonil i jest przeznaczony do ochrony soi przed zgorzelą siewek powodowaną przez Fusarium spp. Zaprawa nie zwalcza drutowców ani pędraków. Nie chroni też nasion przed śmietką kiełkówką. Stosuj ją wyłącznie zgodnie z aktualną etykietą.
