Słonecznikowi w Polsce szkodzą przede wszystkim ptaki, ślimaki nagie, mszyce i zmieniki. Problem polega na tym, że plantator nie ma do dyspozycji ani jednego zarejestrowanego insektycydu. Ochrona opiera się więc na szybkim rozpoznaniu objawów i profilaktyce. Poniżej wyjaśniamy, jak ustalić sprawcę na podstawie uszkodzeń rośliny, kiedy grożą największe straty i jakie działania są dozwolone.
Szkodnik, choroba, chwast czy pasożyt – z czym właściwie masz problem
Zanim sięgniesz po preparat, ustal, z czym walczysz. Do szkodników zwierzęcych należą owady, ślimaki oraz ptaki. Gryzą rośliny, wysysają z nich soki albo wydziobują nasiona. Choroby grzybowe, między innymi zgnilizna twardzikowa i rdza, powodują plamy, nalot lub gnicie tkanek. Chwasty konkurują ze słonecznikiem o wodę i światło.
Osobną kategorią jest zaraza słonecznikowa (Orobanche cumana). To pasożytniczy chwast korzeniowy, który podłącza się do korzeni słonecznika. Bez odmian odpornych bardzo trudno go wyeliminować.
Od prawidłowego rozpoznania zależy dalsze działanie. Insektycyd nie zadziała na grzyba ani ślimaka. Fungicyd nie zwalczy owadów, a herbicyd powschodowy nie pomoże na mszyce.
Najważniejsze szkodniki słonecznika w Polsce – przegląd i tabela objawów
Farmer.pl wymienia dziesięć grup szkodników: błyszczkę jarzynówkę, drutowce, miniarki, mszyce, omacnicę słonecznikówkę, pędraki, ptaki, rolnice, ślimaki i zmieniki. Największe znaczenie mają zwykle ptaki i ślimaki nagie. Poważnym problemem bywają również mszyce oraz zmieniki. Pozostałe szkodniki pojawiają się lokalnie albo w szczególnie sprzyjających im latach.
Areał uprawy słonecznika w Polsce osiągnął w 2022 r. blisko 65 tys. ha. Był ponad trzykrotnie większy niż rok wcześniej. Powierzchnia upraw rosła tak szybko, że wiedza części plantatorów i tempo rejestracji środków nie nadążały za presją szkodników.
| Szkodnik | Objaw na roślinie | Faza uprawy | Metoda ograniczania |
|---|---|---|---|
| Ptaki (krukowate, gawrony) | Wydziobane nasiona z gleby, puste miejsca w rzędach | Od siewu do wschodów | Izolacja od zadrzewień, armatki hukowe, większy areał |
| Ptaki (wróblowate, szpaki) | Wyjedzone niełupki, przetrzebiony koszyczek | Od zawiązania niełupek do zbioru | Odmiany z koszyczkiem skierowanym ku ziemi, odstraszacze |
| Ślimaki nagie | Brak wschodów, wygryzione siewki, śluz | Kiełkowanie i wschody | Płodozmian, uprawa gleby, moluskocydy w granulacie |
| Mszyca burakowa | Kolonie na spodzie liści, zwijanie blaszki, wirus mozaiki | Od 4 liści do kwitnienia | Zaprawy, umiarkowane nawożenie azotem, izolacja przestrzenna |
| Zmieniki (Lygus) | Deformacja i usychanie liści oraz wierzchołków pędów | Wzrost wegetatywny i pąkowanie | Agrotechnika, ograniczanie chwastów wokół pola |
| Drutowce, pędraki | Przerwane korzenie, więdnące pojedyncze rośliny | Od siewu do 6-8 liści | Płodozmian, orka, zaprawy nasienne |
| Rolnice | Rośliny podgryzione u podstawy, przewracające się | Wschody i młode rośliny | Kontrola nocna, orka, unikanie stanowisk po trawach |
| Omacnica słonecznikówka, miniarki | Wyżerki w koszyczku, korytarze w liściach | Kwitnienie i dojrzewanie | Termin siewu, uprawa pożniwna |
| Błyszczka jarzynówka | Wygryzione fragmenty blaszek liściowych | Wzrost wegetatywny | Agrotechnika, monitoring roślin |
Ptaki – dlaczego to największe zagrożenie i jak je ograniczyć
Ptaki szkodzą w dwóch okresach. Zaraz po siewie krukowate i gawrony wydziobują nasiona wprost z gleby, zanim rośliny zdążą wzejść. Drugi okres zaczyna się wraz z zawiązywaniem niełupek i trwa do zbioru. Wtedy pojawiają się wróblowate oraz szpaki, które potrafią wyjeść znaczną część koszyczka.
Pierwszą decyzję trzeba podjąć jeszcze przed siewem, podczas wyboru pola. Nie zakładaj plantacji przy trzcinowiskach, stawach ani terenach podmokłych. Unikaj też bagien, zadrzewień i lasów. To miejsca noclegowe, z których ptaki codziennie wylatują na żer. Dobrze wybrane stanowisko może znacznie zmniejszyć presję ptaków i ułatwić późniejsze odstraszanie.
Armatki hukowe działają, ale wymagają obsługi. Jedno urządzenie chroni 4-8 ha. Trzeba je przestawiać co 2-3 dni, ponieważ ptaki przyzwyczajają się do powtarzalnego huku i przestają reagować. Armatka pozostawiona przez cały sierpień w jednym rogu pola szybko staje się po prostu głośnym słupkiem.
Pomaga również dobór odmiany. Koszyczki nowoczesnych odmian po zapłodnieniu obracają się ku ziemi. Niełupki są wtedy lepiej schowane, więc ptakom trudniej się do nich dostać.
Pozostaje pytanie o minimalny areał, przy którym straty na obrzeżach mniej obciążają wynik. Źródła podają tu różne liczby. Farmer.pl odradza siew na polach mniejszych niż 5 ha, osadkowski.pl rekomenduje co najmniej 10 ha, natomiast fmcagro.pl wskazuje 15 ha. Zalecenia mieszczą się zatem w przedziale 5-15 ha.
Uzasadnienie jest podobne: ptaki żerują głównie od brzegu, dlatego wraz ze wzrostem pola maleje udział strat brzegowych w całym plonie. Na dwuhektarowej działce to samo stado zjada procentowo kilka razy więcej. Przy małym polu odstraszanie ptaków staje się jednym z głównych kosztów ochrony.
Ślimaki nagie – gdy słonecznik po prostu nie wschodzi
Objaw żerowania ślimaków często nie przypomina pogryzionych liści. Pole wygląda raczej tak, jakby siew się nie udał. Ślimaki nagie zjadają rośliny już podczas kiełkowania, dlatego plantator widzi luki w rzędach i podejrzewa słabe nasiona albo przesuszenie gleby.
Ryzyko rośnie na wilgotnych stanowiskach z dużą ilością resztek pożniwnych na powierzchni, które dają ślimakom gotową kryjówkę.
Obecność ślimaków można sprawdzić w ciągu jednego wieczoru. Rozłóż w kilku miejscach deski albo mokre maty. Zajrzyj pod nie wieczorem lub wcześnie rano, kiedy ślimaki szukają osłony. Kontrola przeprowadzona w południe może niczego nie wykazać.
Ochrona obejmuje płodozmian i staranną uprawę gleby. Rozdrobnienie oraz wymieszanie resztek ogranicza liczbę kryjówek. Pomagają też wyrównanie pola i dobre doprawienie gleby. Stosuje się również granulaty ślimakobójcze. Moluskocydy wysiewa się przed siewem lub w jego trakcie, ponieważ interwencja po wschodach często przychodzi za późno.
Szkodniki ssące – mszyce i zmieniki
Mszyce oraz zmieniki uszkadzają roślinę w podobny sposób: nakłuwają tkanki i wysysają soki. Liście oraz pędy ulegają deformacji, wzrost zostaje zahamowany, a przy dużym nasileniu usychają wierzchołki. Mszyce powodują dodatkowo szkody pośrednie, groźniejsze od samego żerowania, ponieważ przenoszą wirusy.
Ciepła i sucha pogoda sprzyja nasileniu problemów ze szkodnikami ssącymi, w tym mszycami i zmienikami. Ponieważ w słoneczniku nie ma zarejestrowanych insektycydów, ochrona opiera się głównie na profilaktyce oraz agrotechnice.
Mszyca burakowa – wektor wirusa mozaiki słonecznika
Głównym szkodnikiem ssącym słonecznika jest mszyca burakowa (Aphis fabae). Ma czarne ciało i tworzy kolonie na spodniej stronie liści oraz wierzchołkach pędów. Przenosi wirusa mozaiki słonecznika, dlatego nawet niewielka populacja może spowodować szkody większe, niż sugerowałaby liczba owadów.
Rozwojowi mszyc sprzyjają ciepło i sucha pogoda. Dodatkowym czynnikiem jest nadmierne nawożenie azotem, na które plantator ma bezpośredni wpływ. Bujna, przeazotowana roślina jest dla mszyc lepszą pożywką niż roślina odżywiona w sposób zrównoważony. Ochronę uzupełniają zaprawianie nasion oraz izolacja przestrzenna od innych upraw zasiedlanych przez te owady.
Nie niszcz też pasa kwitnących roślin przy polu. Biedronki i złotooki żywią się mszycami. Podobnie działają bzygi. Przy braku insektycydów naturalni wrogowie mogą ograniczać liczebność mszyc w trakcie sezonu.
Zmieniki (Lygus spp.) – deformacja liści i pędów
Zmieniki wysysają soki z liści oraz pędów. Nakłute tkanki najpierw się deformują, a później usychają. Szkodzą larwy i osobniki dorosłe, więc zniknięcie dorosłych pluskwiaków nie musi oznaczać końca problemu. Charakterystyczne objawy to poskręcane młode liście oraz zamierające wierzchołki.
Zmieniki Lygus przechodzą na słonecznik z chwastów i sąsiednich upraw. Z tego powodu duże znaczenie ma stan pola oraz jego obrzeży. Poza agrotechniką nie ma obecnie narzędzia do bezpośredniego zwalczania.
Osadkowski.pl wymienia jako możliwe rozwiązania preparaty biologiczne oraz środki oparte na polimerach silikonowych i olejach parafinowych. Na razie jest to perspektywa, a nie gotowy produkt z etykietą dla słonecznika.
Co zjada liście i korzenie słonecznika – szkodniki glebowe i gąsienice
Szukając sprawcy uszkodzeń, najpierw rozdziel dwa rodzaje objawów. Roślina, która więdnie lub przewraca się bez widocznych zmian na liściach, prawdopodobnie ma problem pod ziemią. Powyżerane blaszki, korytarze albo pozostawione same nerwy wskazują na szkodnika żerującego nad powierzchnią gleby.
Drutowce, pędraki i rolnice – uszkodzenia korzeni i podstawy łodygi
Drutowce oraz pędraki przegryzają korzenie i podziemne części łodygi. Pojedyncze rośliny więdną mimo wilgotnej gleby, łatwo wychodzą z ziemi, a w rzędach powstają luki. Rolnice żerują wyżej. Podgryzają roślinę tuż przy podstawie, przez co siewka przewraca się jak ścięta nożem.
Gąsienice rolnic żerują nocą, dlatego kontrolę przeprowadza się po zmroku, używając latarki. Wikifarmer podaje dla larw rolnic i nicieni próg 10 larw/m² albo zmniejszenie obsady o 25-30%. Są to jednak dane z literatury zagranicznej.
Ochrona ma charakter zapobiegawczy. Obejmuje płodozmian, orkę i zaprawianie nasion. Zaleca się też unikanie stanowisk po wieloletnich trawach oraz ugorach, gdzie larwy mogą gromadzić się przez lata.
Omacnica słonecznikówka, ćmy i miniarki – żerowanie w koszyczku i liściach
Wśród motyli występujących w polskich warunkach wymienia się omacnicę słonecznikówkę i błyszczkę jarzynówkę. Do tej grupy zagrożeń zalicza się też miniarki. Omacnica żeruje w koszyczku i uszkadza zawiązujące się nasiona. Błyszczka wyżera liście, natomiast miniarki drążą w blaszkach jasne, kręte korytarze widoczne pod światło.
Literatura amerykańska opisuje kilka gatunków niewystępujących w Polsce, ale dobrze pokazuje możliwą skalę strat. Jedna larwa ćmy Homoeosoma electellum uszkadza do 10 nasion. Suleima helianthana może porazić 80-85% łodyg na wczesnych plantacjach. Cochylis hospes jest wrażliwa wyłącznie podczas kwitnienia, w fazie R5. Ogranicza się ją przez opóźniony siew oraz głęboką orkę.
Są to dane z warunków amerykańskich. Nie można przenosić ich bezpośrednio na polskie pola ani traktować jako progów wyznaczających termin zabiegu.
W której fazie wzrostu strata jest największa
Nie każde uszkodzenie liści oznacza spadek plonu. Według Wikifarmer.com od fazy R2 do R6, czyli 52-92 dnia po siewie, zniszczenie 40% liści powoduje spadek plonu o ponad 15-20%. Największa wrażliwość przypada na fazę R3, między 59. a 67. dniem. Defoliacja na poziomie 20-25% może wtedy kosztować 10% plonu. Dla stonkowatego chrząszcza słonecznikowego w fazie siewek podaje się próg 1-2 dorosłych osobników albo 10-15 larw na roślinę.
Liczby te pochodzą z literatury amerykańskiej. W Polsce nie opracowano progów ekonomicznej szkodliwości dla szkodników słonecznika, ponieważ areał tej uprawy był dotychczas zbyt mały. Dane zagraniczne mogą służyć jako punkt odniesienia przy ocenie plantacji, ale nie są polską normą.
Czym opryskać słonecznik – co wolno, a czego nie
Odpowiedź na pytanie o oprysk przeciwko szkodnikom jest krótka: w słoneczniku nie ma zarejestrowanego insektycydu. Nie wynika to z małej szkodliwości owadów. Po prostu brakuje preparatu legalnie dopuszczonego do tej uprawy.
Brak zarejestrowanych insektycydów – co to oznacza w praktyce
W Polsce nie ma zarejestrowanych klasycznych insektycydów do uprawy słonecznika. Nie sięgaj więc po zamiennik przeznaczony do rzepaku lub kukurydzy. Użycie środka niezarejestrowanego w danej uprawie jest niezgodne z prawem, nawet jeśli zwalcza podobnego szkodnika.
Plantatorowi pozostają cztery grupy narzędzi. Pierwsza to zaprawy nasienne. Fludioksonil chroni kiełkujące rośliny przed zgorzelą siewek i alternariozą, a także przed szarą pleśnią oraz zgnilizną twardzikową. Druga grupa obejmuje moluskocydy w granulacie stosowane przeciw ślimakom.
Trzecia grupa to zabiegi agrotechniczne: płodozmian, właściwy termin siewu i orka. Obejmuje również dobór stanowiska oraz zrównoważone nawożenie. Osobnymi narzędziami hodowlanymi są odmiany odporne na zarazę słonecznikową oraz nowoczesne odmiany, których koszyczki po zapłodnieniu kierują się ku ziemi.
Rejestracje mogą zmieniać się również w trakcie sezonu. Przed zabiegiem sprawdź aktualny rejestr środków ochrony roślin MRiRW. Wiążące są zapisy etykiety konkretnego preparatu.
Naturalne i domowe sposoby odstraszania owadów
W małej uprawie oraz ogrodzie możliwości są inne. Kolonie na pojedynczych roślinach można też zmyć strumieniem wody. Zabieg trzeba powtarzać co kilka dni.
Są to rozwiązania punktowe. Działają krótko i wymagają bezpośredniego kontaktu z owadem. Nie da się ich sensownie przenieść na uprawę hektarową. W produkcji polowej jako możliwy kierunek rozwoju wskazuje się preparaty biologiczne oraz produkty oparte na polimerach silikonowych i olejach parafinowych. Obecnie nie są one jednak gotowym rozwiązaniem dla plantatora.
Jak nie zabić pszczół podczas oprysku
Kwitnący słonecznik jest silnie miododajny i daje 50-100 kg miodu z hektara. W okresie pełnego kwitnienia nad polem pracują tysiące pszczół, często pochodzących z uli ustawionych przy plantacji.
Nie wykonuj oprysku w ciągu dnia podczas kwitnienia, gdy zapylacze żerują. Zabieg przenieś na późny wieczór lub noc. O terminie powiadom sąsiadów prowadzących pasieki. Zasada dotyczy każdego zabiegu prowadzonego w okresie kwitnienia, również oprysku fungicydowego.
Szkodniki poza polem uprawnym
Słonecznik ozdobny w ogrodzie i na balkonie
Przy kilku roślinach na rabacie kolejność zagrożeń wygląda inaczej. Ptaki schodzą na dalszy plan, natomiast największym problemem stają się ślimaki oraz mszyce.
Przeciw ślimakom stosuje się obrączki ochronne wokół młodych roślin i pułapki. Może to być deska, mokra mata albo naczynie wkopane w ziemię. Przy kilkunastu roślinach możliwe jest też ręczne zbieranie ślimaków wieczorem. Mszyce można zmywać wodą lub opryskiwać mydłem potasowym. Jeśli chcesz zebrać nasiona, dojrzewające koszyczki osłoń siatką albo przewiewnym woreczkiem. Bez osłony sikorki oraz wróble mogą zebrać je wcześniej.
Nie używaj profesjonalnych zapraw ani armatek hukowych. To narzędzia przeznaczone do produkcji polowej, nie do ogrodu. Inny jest też próg tolerancji szkód. Na rabacie liczy się wygląd rośliny, dlatego nadgryziony liść może być problemem, choć na plantacji polowej przeszedłby niezauważony.
Robaki w ziarnach słonecznika – szkodniki magazynowe
Larwy znalezione w nasionach po zbiorze zwykle wskazują na szkodniki magazynowe, które zasiedlają ziarno głównie podczas przechowywania.
Sprzyjają im zbyt wilgotne nasiona i ciepły magazyn. Źródłem porażenia mogą być też resztki poprzedniej partii pozostawione w kątach, kanałach albo pod przesypami. Stare ziarno staje się wtedy miejscem rozwoju szkodników, które później przechodzą do nowego materiału.
Przed składowaniem nasiona trzeba dosuszyć. Magazyn powinien zostać dokładnie wyczyszczony i zdezynfekowany. Mniejsze ilości najlepiej przechowywać w szczelnych pojemnikach. Partie trzeba kontrolować co kilka tygodni, szukając oprzędów oraz pyłu i sprawdzając zapach. Małe ilości nasion konsumpcyjnych można przemrozić przez kilka dni w zamrażarce, aby zniszczyć jaja oraz larwy.
Pytania i odpowiedzi (FAQ)
Jaki grzyb atakuje słoneczniki?
Najgroźniejsza jest zgnilizna twardzikowa (Sclerotinia sclerotiorum). Rozwija się w temperaturze 15-25°C przy wysokiej wilgotności, a jej sklerocja mogą przetrwać w glebie przez kilka lat. Słonecznik atakują też rdza (Puccinia helianthin), szara pleśń oraz alternarioza. Rdzy sprzyja wilgotna pogoda i temperatura powyżej 24°C. Straty powodowane przez choroby grzybowe szacuje się na około 10% plonu, a w szczególnie sprzyjających warunkach mogą sięgnąć 70%.
Czym zwalczyć choroby grzybowe słonecznika?
W Polsce zarejestrowano pięć substancji czynnych: azoksystrobinę, difenokonazol, fluksapyroksad, fludioksonil i fluopyram. W praktyce wykorzystuje się również protiokonazol oraz mefentriflukonazol. Do doglebowego zwalczania zgnilizny twardzikowej dopuszczono grzyb Trichoderma asperellum. Dobór substancji i terminu zabiegu zależy od rozpoznanej choroby oraz zapisów etykiety.
Jaki oprysk na chwasty w słoneczniku po wschodach?
Po wschodach można zastosować tribenuron metylu, ale wyłącznie w odmianach odpornych typu Express SUN. Zabieg wykonuje się w fazie 2-8 liści, w dawce do 60 g/ha jednorazowo albo w dwóch dawkach po 30 g/ha. W odmianie nieodpornej taki zabieg grozi całkowitą utratą plonu. Przed wschodami stosuje się między innymi pendimetalinę, prosulfokarb i aklonifen. Używa się też metobromuronu oraz S-metolachloru.
Jak odchwaszczać słonecznik ozdobny w ogrodzie?
Bez herbicydów rolniczych. Takie środki nie są przeznaczone do ozdobnych rabat i nie wolno ich używać poza zakresem wskazanym w etykiecie. Pozostaje ściółkowanie korą lub zrębkami, ewentualnie agrowłókniną. Konieczne jest też ręczne pielenie. Stanowisko trzeba przygotować przed siewem, usuwając wcześniej perz i inne chwasty trwałe. Później trudno wybrać je spomiędzy roślin.
