Podziurawione, żółknące liście lilii wodnych to często robota szarynki grzybieniówki – niepozornego chrząszcza spokrewnionego ze stonką. Jeśli masz oczko wodne z rybami, przeczytaj, jak rozpoznać szkodnika i ograniczyć jego liczebność bez zatruwania stawu.
Co to jest szarynka grzybieniówka i skąd bierze się w oczku wodnym
Szarynka grzybieniówka (Galerucella nymphaeae) to chrząszcz z rodziny stonkowatych, a więc bliski kuzyn stonki ziemniaczanej. Podobieństwo najlepiej widać po larwach. Żerują podobnie jak larwy stonki na ziemniakach, z tym że wybierają liście grzybienia białego i grążela żółtego.
W Polsce gatunek uchodzi za dość rzadki. Notuje się go na nielicznych, rozproszonych stanowiskach w całym kraju, dlatego nie pojawia się w każdym oczku wodnym. Jeśli jednak raz się zadomowi, może pozostać na lata.
Skąd trafia do stawu? Czasem przyjeżdża razem z sadzonką. Kupujesz nową lilię albo dostajesz odnóżkę od znajomego, a na roślinie są już jaja bądź dorosłe owady. Chrząszcze zimują też w resztkach roślinnych, choćby w pustych łodygach trzciny nad brzegiem. Wiosną wychodzą z ukrycia i zaczynają żerować na młodych liściach. Jesienne porządki nad wodą oraz kontrola nowych roślin mogą ograniczyć problem.
Jak wygląda szarynka grzybieniówka – dorosły chrząszcz i larwa
Dorosły chrząszcz jest z wierzchu brązowoszary, a od spodu żółtawy. Ma matowe, niepozorne ubarwienie, dlatego łatwo przeoczyć go na tle liścia. Larwa przypomina larwę stonki: jest krępa, ma ciemniejszy grzbiet oraz jaśniejszy spód. Po blaszce liściowej porusza się powoli.
Z rozmiarem dorosłego jest pewien kłopot, bo źródła podają różne wartości. Najczęściej pojawia się 6–8 mm, ale można też spotkać zakres sięgający 10 mm. Lepiej więc traktować 6–8 mm jako typową długość, a nie sztywną regułę. Larwy dorastają do 7–9 mm, czyli pod koniec rozwoju są wielkością zbliżone do dorosłego chrząszcza.
Przy szybkiej identyfikacji pomoże poniższe zestawienie:
| Cecha | Dorosły | Larwa |
|---|---|---|
| Długość | 6–8 mm (skrajnie do 10 mm) | 7–9 mm |
| Wierzch ciała | brązowoszary | ciemniejszy |
| Spód ciała | żółtawy | jaśniejszy |
| Do czego podobny | mały chrząszcz | larwa stonki |
Jeżeli na liściu lilii widzisz larwę podobną do larwy stonki, a obok matowe, szarobrązowe chrząszczyki, najpewniej masz do czynienia z szarynką.
Cykl życia i kalendarz występowania
Rok szarynki zaczyna się zimą, w ukryciu. Dorosłe owady przeczekują chłody w pustych łodygach trzciny lub innych resztkach roślin nad wodą. Wychodzą, gdy robi się cieplej, a gody rozpoczynają w maju. Pierwsze osobniki można jednak zauważyć już w kwietniu. Okres aktywności trwa zwykle do sierpnia, miejscami do września.
Po godach samice składają jaja na wierzchniej stronie liści, w grupkach po 7–30 sztuk. Robią to aż do końca lata. Po około 7 dniach z jaj wylęgają się larwy. Każda przechodzi przez 3 stadia larwalne, trwające po 5–6 dni. Przepoczwarzenie następuje mniej więcej 4 tygodnie po złożeniu jaj. Nowe dorosłe chrząszcze wychodzą z poczwarki po kolejnych około 2 tygodniach.
Rozwój od jaja do dorosłego owada zamyka się w kilku tygodniach. I tu zaczyna się kłopot: podczas jednego sezonu może rozwinąć się kilka pokoleń. Usuniesz jedno, a po miesiącu z nowych jaj pojawi się następne.
Rośliny trzeba najdokładniej kontrolować pod koniec wiosny i na początku lata, gdy pierwsze samice składają jaja. Regularne usuwanie jaj oraz młodych larw pozwala wtedy przerwać cykl. W pełni lata na liściach żerują już owady w różnym wieku, więc opanowanie sytuacji staje się trudniejsze.
Czy szarynka umie pływać?
Źródła nie są tu zgodne. Część podaje, że żadne stadium szarynki nie potrafi pływać, a owad zrzucony do wody tonie. Według innej relacji dorosły osobnik wypuszczony pod powierzchnią szybko wypływa i odlatuje. Dostępne opisy nie pozwalają rozstrzygnąć tej rozbieżności.
Dorosłe chrząszcze potrafią za to ślizgać się po tafli z prędkością nawet 0,5 m/s. Wykorzystują przy tym napięcie powierzchniowe oraz skrzydła. Ma to znaczenie podczas spłukiwania liści wodą: strącony owad zwykle nie wróci na nie od razu, ale nie ma pewności, że utonie.
Objawy żerowania – jak rozpoznać atak na liściach
Pierwszym sygnałem są dziury oraz plamy na liściach grzybienia białego lub grążela żółtego. Z czasem uszkodzone blaszki żółkną, potem brązowieją, a od brzegów zaczynają gnić. Przy większej liczbie owadów liść wygląda jak sito.
Kształt uszkodzeń podpowiada, które stadium szkodnika żeruje. Larwy wygryzają nieregularne, ciemniejące korytarze. Zeskrobują tkankę od powierzchni i pozostawiają brunatne smugi. Dorosłe chrząszcze robią natomiast otwory na wylot, zwykle o dość regularnych brzegach. Ciemne, poszarpane szlaki wskazują na larwy. Okrągławe dziury są śladem dorosłych osobników.
Po tych różnicach można potwierdzić, że sprawcą jest szarynka, a nie ślimak lub choroba. Widać też, na jakim etapie jest inwazja. Same dziury po dorosłych oznaczają, że wkrótce mogą pojawić się jaja, a później kolejne larwy. Lepiej zareagować od razu.
Z czym można pomylić szarynkę grzybieniówkę
Częsta pomyłka dotyczy poskrzypki liliowej. To inny owad: jaskrawoczerwony chrząszcz, który atakuje lilie ogrodowe rosnące w gruncie, a nie lilie wodne. Jeśli szkodnik jest wyraźnie czerwony i siedzi na lilii w rabacie zamiast na liściu pływającym po wodzie, masz poskrzypkę. Opisane tutaj metody jej nie dotyczą.
Drugim podobnym gatunkiem jest szarynka rdestówka (Galerucella sagittariae), bliska krewna z tego samego rodzaju. Zwykle jest mniejsza i jaśniejsza. Żeruje jednak na rdestach oraz szczawiach, nie na grzybieniach. Gdy uszkodzone są rośliny brzegowe, a lilie pozostają nietknięte, bardziej prawdopodobna jest rdestówka.
Rodzaj Galerucella liczy w Polsce 7 gatunków, więc drobne różnice w wyglądzie poszczególnych osobników nie powinny dziwić. Przy rozpoznawaniu szarynki grzybieniówki pewniejszą wskazówką od koloru czy milimetra różnicy w długości jest roślina żywicielska. Podgryzione liście lilii wodnej albo grążela są jej znakiem rozpoznawczym.
Jak pozbyć się szarynki grzybieniówki – metody od najprostszych
Zanim rozpoczniesz zwalczanie, oceń skalę problemu. Pojedyncze dziury na liściach zdrowej, rozrośniętej lilii zwykle nie wymagają natychmiastowej reakcji. Zacznij działać, gdy larw wyraźnie przybywa, a liczba uszkodzeń rośnie z tygodnia na tydzień. Najpierw sięgnij po metody najmniej inwazyjne.
Ręczne zbieranie jaj, larw i dorosłych
To najtańsza metoda, od której najlepiej zacząć. Oglądaj liście od wierzchu, bo właśnie tam samice składają jaja w grupkach. Jaja oraz larwy zbieraj do słoika, podobnie jak dorosłe osobniki. To drobiazgowa praca, ale przy niewielkiej inwazji przynosi efekty. Jeden przegląd w miesiącu nie wystarczy – przez ten czas może pojawić się kolejne pokolenie. Zaglądaj do roślin co kilka dni, szczególnie w czerwcu i lipcu.
Spłukiwanie silnym strumieniem wody
W ten sposób szybko oczyścisz większą powierzchnię liści. Ustaw mocny strumień z węża i spłukuj rośliny raz w tygodniu, najlepiej w ciepły dzień. Owady wraz z larwami wpadną do wody. Część może już nie wrócić do żerowania, pozostałymi zaś zajmą się ryby lub inni mieszkańcy zbiornika.
Zanurzenie liści pod siatką na 5 dni
Ta metoda pozwala usunąć jednocześnie jaja oraz larwy. Zaatakowane liście wepchnij pod powierzchnię wody i pozostaw zanurzone przez 5 dni. Zabieg zabija znajdujące się na nich jaja i larwy. Liście można przytrzymać siatką rozpiętą nad zbiornikiem, aby nie wypływały na taflę.
Do tego celu może posłużyć drobnooczkowa siatka rozpięta nad zbiornikiem, która przytrzyma liście pod wodą. Zamocuj osłonę tak, żeby dało się ją łatwo zdjąć. Jej brzegi obciąż kamieniami. Po pięciu dniach usuń siatkę i wyjmij z wody liście, które były martwe już przed zabiegiem.
Naturalni wrogowie i metody biologiczne
W biologicznie zrównoważonym stawie część pracy wykonują jego mieszkańcy. Jaja i larwy szarynki zjadają ryby. Żywią się nimi również żaby oraz ropuchy. Polują na nie pluskwiaki i ptaki. Wśród drapieżnych zwierząt wodnych wymienia się między innymi pluskolce, nartniki i pająki wodne.
Osobnym rozwiązaniem może być kaczka rasy biegus indyjski. Pochodzi z Azji i chętnie zjada owady oraz ich larwy. Nie gardzi też ślimakami, dlatego bywa porównywana do żywego odkurzacza. Kilka biegusów może wyraźnie ograniczyć populację szkodników, jeśli masz odpowiednie warunki do utrzymania kaczek.
Ręczne zbieranie jest tanie i bezpieczne dla ryb, lecz wymaga sporo pracy. Spłukiwanie wodą zajmuje mniej czasu. Także nie szkodzi mieszkańcom stawu, choć usuwa tylko część owadów. Zanurzenie pod siatką działa na jaja oraz larwy, ale wymaga zamontowania osłony. Naturalni wrogowie potrzebują czasu i dobrze zasiedlonego zbiornika.
Dlaczego nie stosować oprysków chemicznych w oczku wodnym
Chemia w stawie z rybami to zły pomysł. Środki owadobójcze są toksyczne dla ryb oraz innych organizmów wodnych, więc razem z szarynką mogą zatruć mieszkańców oczka. Nie rozwiązują też problemu na długo. Szkodnik może wrócić w kolejnym sezonie na nowych roślinach albo wyjść z zimowiska. Kondycja stawu się pogarsza, a trwałego efektu nadal nie ma.
Wyjątkiem są zbiorniki gospodarcze bez ryb i pożytecznych organizmów, w których czasem stosuje się preparaty chemiczne. W typowym oczku ogrodowym lepiej z nich zrezygnować.
Można też trafić na porady dotyczące Biosept Active, Citroseptu lub Bioczosu, a także domowego wyciągu ze skrzypu polnego. Skrzyp jest polecany na mszyce: 500 g świeżego, zmielonego ziela zalewa się 5 l wody, moczy przez dobę i gotuje przez 20 minut. Po odcedzeniu wyciąg rozcieńcza się w proporcji 1:4. Źródła nie potwierdzają jednak skuteczności tych środków przeciw szarynce, a część preparatów może być toksyczna dla ryb. Bezpieczniej zbierać owady ręcznie albo spłukiwać je wodą. Można też zdać się na ich naturalnych wrogów.
Profilaktyka – jak nie dopuścić do inwazji
Najłatwiej ograniczyć szarynkę, zanim zadomowi się w oczku. Każdą nową sadzonkę lilii obejrzyj przed wpuszczeniem do zbiornika. Dokładnie sprawdź wierzch liści, na którym mogą znajdować się grupki jaj lub larwy. Jeśli masz taką możliwość, potrzymaj nowe rośliny przez kilka dni w osobnym pojemniku. Nie pobieraj sadzonek ze zbiorników opanowanych przez tego szkodnika.
Jesienią usuń znad wody resztki roślinne oraz puste łodygi trzciny, bo właśnie w nich mogą zimować dorosłe owady. Mniej kryjówek to mniej szkodników wychodzących wiosną. Liczy się również równowaga zbiornika. Rośliny wodne powinny zajmować około 2/3 jego powierzchni.
Inne szkodniki i choroby grzybieni, które trzeba znać
Nie każde uszkodzenie liścia powoduje szarynka. Charakterystyczne ślady pozostawia nimfa świtezianka, nazywana też żwirówką grzybienianką. Jej gąsienice wycinają owalne fragmenty liścia, po czym zwijają się w nie, tworząc pływające „łódeczki”. Takie osłony pozostają przyklejone do łodygi przez 14–20 dni. Jeśli po tafli pływają podobne zwitki, sprawcą nie jest szarynka. Liście podgryzają również ślimaki i omacnica, natomiast mszyce wysysają soki z ich tkanek.
Inaczej wyglądają objawy chorób. Grzybowa plamistość liści, powodowana przez grzyby z rodzajów Cercospora, Cladosporium lub Phyllosticta, pozostawia plamy bez wygryzień i larw. Najgroźniejsza jest zgnilizna kłączy wywoływana przez grzyby z rodzaju Pythium. Kłącze czernieje i wydziela przykry zapach. Roślina zaczyna obumierać od korzeni.
W zaleceniach dotyczących zgnilizny kłączy pojawia się dezynfekcja preparatem Agrosteril 110 SL. Nie jest to jednak bezwarunkowa metoda dla oczka zamieszkanego przez ryby lub inne organizmy. Chemiczne preparaty stosuje się czasem w zbiornikach gospodarczych bez takich mieszkańców. W pozostałych przypadkach przed zabiegiem trzeba sprawdzić podane dla produktu warunki użycia oraz informacje o bezpieczeństwie. Dziury i korytarze wskazują na szkodniki. Plamy lub gnicie bez śladów żerowania świadczą o chorobie.
Pytania i odpowiedzi (FAQ)
Czym różni się szarynka grzybieniówka od poskrzypki liliowej?
Szarynka grzybieniówka atakuje lilie wodne i ma brązowoszare ubarwienie. Poskrzypka liliowa jest jaskrawoczerwonym chrząszczem żerującym na liliach ogrodowych rosnących w gruncie. Najłatwiej rozróżnić je po roślinie. Czerwony owad na lilii w rabacie to poskrzypka, a matowy, szarobrązowy chrząszcz na pływającym liściu to szarynka.
Czym można pryskać lilie wodne przed robakami?
W oczku wodnym z rybami lepiej zrezygnować z oprysków. Środki owadobójcze są toksyczne dla ryb oraz pozostałych organizmów, a szkodnika nie usuwają na stałe. Preparaty takie jak Biosept ani wyciąg ze skrzypu nie mają potwierdzonej skuteczności przeciw szarynce. Bezpieczniej zbierać owady ręcznie lub spłukiwać je wodą. Pomóc mogą też ich naturalni wrogowie.
Jacy są naturalni wrogowie szarynki grzybieniówki?
Jaja i larwy szarynki grzybieniówki zjadają ryby oraz płazy, w tym żaby i ropuchy. Polują na nie także pluskwiaki i ptaki. W wodzie robią to między innymi pluskolce oraz nartniki. Owady wraz z ich larwami chętnie zjada też kaczka rasy biegus indyjski. Żywi się ona również ślimakami. Biologiczna równowaga stawu pomaga utrzymać liczebność szkodnika pod kontrolą.
Jak pozbyć się nadmiaru grzybieni z zarośniętego stawu?
To inny problem niż obecność szkodnika – chodzi o same rośliny, które mogą mocno się rozrosnąć. Grzybienie i pokrewny grzybieńczyk usuwa się mechanicznie przez wyciąganie kłączy z dna, co przy dużych zbiornikach bywa mozolne. W jednej relacji opisano grzybieńczyka, który po 4 latach od posadzenia 3 sadzonek zarósł 20-arowy staw o głębokości 3 m. Okazał się praktycznie niemożliwy do usunięcia nawet koparką. To pojedyncza, niezweryfikowana obserwacja, a nie ogólna reguła. Rozrost roślin lepiej ograniczać wcześnie, sadząc je w koszach.
