Orzechy czernieją jeszcze na drzewie, a po rozłupaniu skorupki wypada z nich biały robak? Zanim sięgniesz po opryskiwacz, ustal sprawcę. Ten artykuł prowadzi od objawu do diagnozy: szkodnik czy choroba, orzech włoski czy laskowy. Znajdziesz tu naturalne sposoby ochrony i preparaty wraz z terminami zabiegów. Pomoże też kalendarz prac na cały sezon.
Spis treści
Spieszysz się? Kliknij tutaj i przejdź od razu do sposobów na zwalczanie szkodników orzecha!
Szkodnik czy choroba? Jak rozpoznać, co atakuje orzecha
Czarne orzechy włoskie na drzewie to jeden z najczęstszych powodów szukania pomocy. Objaw może mieć dwie zupełnie różne przyczyny, a każda wymaga innego postępowania.
Rozłup zieloną łupinę czerniejącego owocu. Jeśli w środku wiją się białe, beznogie larwy, a miąższ zmienił się w czarną, cuchnącą maź, sprawcą jest mucha orzechowa. Brak larw i brunatne plamy z jaśniejszym środkiem na liściach wskazują na antraknozę wywoływaną przez grzyb Gnomonia leptostyla. Czarne, kanciaste plamy na liściach oraz młodych pędach, które szybko rozchodzą się podczas wilgotnej pogody, są objawem bakteryjnej zgorzeli. Biały, mączysty nalot na liściach może oznaczać mączniaka prawdziwego wywoływanego przez grzyb Phyllactinia corylea, nie żerowanie owadów.
Inne ślady łatwiej przypisać szkodnikom. Nierówne wybrzuszenia na wierzchu liścia i biaława, filcowata pilśń pod spodem to robota szpeciela. Lepkie, błyszczące liście oraz kolonie drobnych owadów na spodzie blaszki świadczą o obecności mszyc.
Choroby orzecha włoskiego i ich zwalczanie to osobny temat. Pojawiają się tutaj wyłącznie po to, by ułatwić diagnozę. Preparaty stosowane przeciw antraknozie i zgorzeli znajdziesz w tabeli środków chemicznych.
Ustal też, które drzewo rośnie w ogrodzie. Orzech włoski i laskowy mają część wspólnych szkodników, między innymi mszyce oraz przędziorki. Na obu pojawia się również misecznik. Ich główni wrogowie są jednak inni. Za robaczywe orzechy laskowe odpowiada chrząszcz słonkowiec, a za zaczerniałe włoskie – mucha. Różnią się też środki i terminy zabiegów, dlatego zacznij od rozpoznania gatunku drzewa.
Najgroźniejsze szkodniki orzecha włoskiego
Orzech włoski uchodzi za drzewo, które radzi sobie bez większej pomocy. Przez lata było w tym sporo prawdy. Sytuacja zmieniła się po pojawieniu się w Polsce muchy orzechowej. Poza nią drzewa atakują szpeciele i mszyce. Kłopot sprawiają również gąsienice oraz szkodniki glebowe.
Mucha orzechowa – nowy szkodnik, który niszczy do 80% plonu
Mucha orzechowa (Rhagoletis completa), nazywana też nasionnicą orzechówką lub łuskaczem orzechowcem, pochodzi z Ameryki Północnej. W Europie stwierdzono ją po raz pierwszy w Szwajcarii w 1988 roku. Do Polski dotarła w październiku 2019 roku. Pierwsze osobniki złapano w powiecie sulęcińskim w województwie lubuskim. Od tego czasu szkodnik rozprzestrzenia się w kolejnych rejonach kraju.
Dorosła mucha mierzy do 6 mm. Ma żółtawe ciało, a jej skrzydła przecinają charakterystyczne ciemne przepaski. Wydaje jedno pokolenie w roku. Owady wylatują z gleby na przełomie czerwca i lipca. Samice składają pod skórką zielonej łupiny jaja o długości około 1 mm. Larwa rozwija się przez 3-5 tygodni, osiąga do 13 mm i żeruje w łupinie aż do połowy października.
Objawy można pomylić z antraknozą lub bakteryjną zgorzelą, więc rozkrój łupinę i poszukaj larw. Najpierw pojawiają się na niej miękkie, wodniste plamy. Później łupina czernieje, zmienia się w mazistą papkę i przykleja do skorupy. Jądro może pozostać jadalne, ale wyłuskanie orzecha robi się uciążliwe. Skorupa jest też trwale poplamiona na czarno. Straty w plonie sięgają 50-80%.
W Polsce nie ma zarejestrowanego środka ochrony roślin przeciw musze orzechowej. Preparat oferowany jako przeznaczony do jej zwalczania nie ma więc takiej rejestracji. Ochrona przed tym szkodnikiem opiera się na metodach niechemicznych opisanych w dalszej części artykułu.
Do monitorowania nalotu użyj żółtych pułapek lepowych. Wywieś je na drzewie w trzeciej dekadzie czerwca. W ten sposób wychwycisz pierwsze osobniki i sprawdzisz, czy szkodnik występuje w ogrodzie. Jeśli sadzisz drzewo w rejonie, w którym mucha jest już obecna, wybierz odmianę wczesną. Jej owoce mogą dojrzeć do zbioru, zanim uszkodzenia będą wyraźnie widoczne.
Szpeciel pilśniowiec orzechowy
Szpeciel pilśniowiec orzechowy (Aceria tristriatus) jest roztoczem o długości do 0,2 mm, dlatego nie zobaczysz go gołym okiem. Bez trudu rozpoznasz jednak ślady żerowania. Na wierzchu liści tworzą się nieregularne wyrośla i wybrzuszenia. Po spodniej stronie, dokładnie w tych samych miejscach, pojawia się biaława lub rdzawa pilśń przypominająca filc.
Uszkodzenia wyglądają groźniej, niż działają na drzewo. Szpeciel zniekształca liście, ale rzadko powoduje spadek plonu, szczególnie na dorosłym orzechu z dużą koroną. Gdy porażenie jest silne i powtarza się co roku, stosuje się Magus 200 SC. Przed zabiegiem sprawdź aktualną etykietę, ponieważ rejestracje środków ochrony roślin mogą się zmieniać.
Mszyce na orzechu włoskim
Na orzechu włoskim żerują dwa gatunki mszyc. Zdobniczka orzechowa (Chromaphis juglandicola) jest jasnożółta i osiąga około 3 mm. Mszyca orzechowa ciemnożyła (Callaphis juglandis) mierzy do 2,5 mm, a na jej odwłoku widać ciemne przepaski.
Oba gatunki tworzą kolonie na spodniej stronie liści i wydzielają spadź. Lepki nalot można zauważyć na liściach, często również na przedmiotach stojących pod drzewem. Zwykle widać go wcześniej niż same owady. Na spadzi rozwijają się grzyby sadzakowe, przez co liście czernieją i słabiej pracują.
Zacznij od prostego rozwiązania. Preparat na bazie szarego mydła potasowego działa kontaktowo. Przy niewielkich koloniach zwykle wystarcza, o ile dokładnie pokryjesz nim spód liści. Przy silnym opanowaniu drzewa można użyć Decis 2,5 EC albo Pirimor 500 WG, zawsze zgodnie z etykietą. Najpierw przyjrzyj się jednak kolonii. Jeżeli między mszycami chodzą biedronki i ich larwy, odczekaj tydzień z opryskiem. Drapieżniki mogą same oczyścić drzewo, a insektycyd zabiłby również je.
Gąsienice i szkodniki glebowe
Liście orzecha objadają gąsienice zwojówek oraz innych motyli. Na dużym drzewie zwykle nie ma to większego znaczenia. Młody, kilkuletni orzech może jednak stracić sporą część aparatu asymilacyjnego. Przy pojedynczych drzewach najprościej zbierać gąsienice ręcznie.
Pod ziemią żerują pędraki chrabąszcza majowego i drutowce. Ogryzają korę młodych korzeni, co może doprowadzić do zamierania świeżo posadzonego drzewa. Uszkodzony system korzeniowy nie nadąża z pobieraniem wody. Przed sadzeniem przekop dołek i obejrzyj ziemię. Jeżeli w kilku łopatach gleby znajdziesz pędraki, wybierz je. Rozważ również zmianę miejsca, zwłaszcza na terenie po dawnym trawniku lub nieużytku.
Szkodniki orzecha laskowego (leszczyny)
Szkodniki leszczyny różnią się od tych spotykanych na orzechu włoskim, choć na obu roślinach występują mszyce i przędziorki. Spotyka się na nich również misecznika.
Głównym sprawcą kłopotów jest słonkowiec orzechowiec (Curculio nucum), chrząszcz z długim, wygiętym ryjkiem. Samica wygryza otwór w młodym, wciąż miękkim orzechu i składa w nim jajo. Larwa zjada rozwijające się jądro. Po zakończeniu żerowania wygryza w stwardniałej skorupce okrągły otwór o średnicy 2-3 mm, a później schodzi do gleby. To słonkowiec odpowiada za robaczywe orzechy laskowe. Na plantacjach uszkadza zwykle 20-30% owoców, lecz lokalnie może zniszczyć nawet 80% zbioru.
Przy jednym lub dwóch krzewach w ogrodzie dobrze sprawdza się metoda mechaniczna. Wczesnym rankiem, gdy chrząszcze są odrętwiałe z chłodu, rozłóż pod leszczyną płachtę albo folię i mocno potrząśnij gałęziami. Owady spadną, zanim zdążą odlecieć. Zbierz je i zniszcz. Powtórz zabieg kilkakrotnie w odstępach paru dni.
Zabiegi chemiczne mają sens w okresie żerowania chrząszczy na liściach, zanim samice złożą jaja w młodych owocach. Później larwa jest ukryta w skorupce i ciecz robocza do niej nie dociera. Przy dużej liczebności szkodnika wykonuje się 2-3 zabiegi w sezonie. Preparat dobierz na podstawie aktualnej wyszukiwarki środków ochrony roślin MRiRW, ponieważ rejestracje środków do stosowania na leszczynie bywają wycofywane.
Wielkopąkowiec leszczynowy (Phytoptus avellanae) pozostawia objawy dobrze widoczne zimą. Pąki są nienaturalnie rozdęte, kuliste i nie rozwijają się wiosną. W Polsce nie ma zarejestrowanych środków przeciw temu szkodnikowi. Pozostaje wycinanie oraz usuwanie porażonych pąków przed rozpoczęciem wegetacji.
Przędziorek leszczynowiec (Eotetranychus coryli) wysysa soki z liści. Blaszki szarzeją i przedwcześnie opadają, zwłaszcza podczas suchych, upalnych lat. Misecznik śliwowiec (Parthenolecanium corni) żeruje na pędach pod brązowymi, wypukłymi tarczkami wielkości ziarna soczewicy. Zwalcza się go olejem parafinowym w okresie bezlistnym, przy temperaturze 12-15°C. Przeciw mszycom leszczyny stosuje się Mospilan 20 SP.
Białe robaki w orzechach – co siedzi w środku i skąd się wzięło
Białe robaki w orzechach włoskich i laskowych są larwami dwóch różnych owadów. Rozpoznasz je po wielkości oraz miejscu żerowania.
| Szkodnik | Jak wygląda larwa | Gdzie ją znajdziesz | Orzech włoski czy laskowy | Co robić |
|---|---|---|---|---|
| Mucha orzechowa | Biała lub kremowa, beznoga, bez wyraźnej głowy, do 13 mm | W czerniejącej, rozmiękłej zielonej łupinie, nigdy wewnątrz skorupy | Włoski | Zbierać i utylizować opadłe owoce, wywiesić żółte pułapki; brak środków chemicznych |
| Słonkowiec orzechowiec | Biaława, gruba, wygięta w łuk, z brązową główką, do 10 mm | Wewnątrz skorupki, na miejscu zjedzonego jądra; w skorupce okrągły otwór wyjściowy | Laskowy | Strząsanie chrząszczy na płachty wiosną, zbieranie opadłych orzechów |
Odróżnij też szkodniki sadownicze od magazynowych. Robak znaleziony w orzechu zerwanym prosto z drzewa jest larwą szkodnika żerującego w sadzie. Larwy i motyle widoczne w kupionych bakaliach albo w orzechach leżących przez wiele miesięcy w spiżarni to głównie omacnice i mkliki. Dostają się do produktu już po zbiorze.
Naturalne i mechaniczne metody zwalczania szkodników orzecha
Przy jednym lub dwóch drzewach w ogrodzie ochronę można prowadzić niemal bez chemii. W przypadku muchy orzechowej jest to zresztą jedyna dostępna droga.
Podstawą jest regularne zbieranie opadłych i porażonych owoców. Larwa muchy orzechowej wypada z gnijącej łupiny do gleby, gdzie się przepoczwarcza i czeka do kolejnego sezonu. Podobnie zachowuje się larwa słonkowca. Każdy usunięty owoc oznacza mniej dorosłych szkodników w następnym roku. Od sierpnia do końca października zbieraj opady co kilka dni. Nie odkładaj tej pracy do zakończenia sezonu.
Możesz również zastosować fizyczną barierę. Rozłóż pod drzewem włókninę ogrodniczą, tak aby zakrywała powierzchnię odpowiadającą rzutowi korony. Larwy wychodzące z opadłych owoców nie przedostaną się do gleby. Z włókniny łatwiej też zebrać owoce spadające z drzewa.
Żółte pułapki lepowe wywieszone w trzeciej dekadzie czerwca pozwolą ustalić początek nalotu much. Przy pojedynczym drzewie nie wyłapią całej populacji, ale wskażą moment, od którego trzeba częściej kontrolować owoce.
Chrząszcze słonkowca strząsaj na płachty wczesnym rankiem, zanim ogrzeją się i zaczną uciekać. Mszyce opryskuj roztworem szarego mydła. Dokładnie pokryj spód liści. Nie przeszkadzaj biedronkom ani złotookom. Gdy radzą sobie ze szkodnikami, oprysk insektycydem nie jest potrzebny.
Porażonych liści, owoców i gałęzi nie wolno palić. Zabraniają tego przepisy dotyczące utrzymania czystości w gminach. Nie wrzucaj ich również do przydomowego kompostownika, ponieważ larwy i zarodniki mogą przetrwać w pryzmie. Resztki oddaj jako odpady zielone zgodnie z obowiązującymi w gminie zasadami segregacji.
Czym i kiedy opryskać orzecha – środki chemiczne
Poniższe zestawienie obejmuje preparaty wymieniane przy poszczególnych problemach. Potraktuj je jako punkt wyjścia, a przed użyciem sprawdź aktualną etykietę.
| Problem | Preparat | Termin zabiegu | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Profilaktyka przedwiosenna, zimujące formy szkodników | Emulpar 940 EC (olej roślinny) | Przedwiośnie, temperatura powyżej 5°C, przed pękaniem pąków | Działa mechanicznie |
| Mszyce na orzechu włoskim | Decis 2,5 EC lub Pirimor 500 WG | Po zauważeniu pierwszych kolonii, wiosną lub latem | Wcześniej spróbuj szarego mydła; dokładnie mocz spód liści |
| Silny atak szkodników orzecha | Mospilan 20 SP lub Karate Zeon | Po stwierdzeniu silnego porażenia, zgodnie z etykietą | Sprawdź aktualną rejestrację preparatu dla danej uprawy i szkodnika |
| Szpeciel pilśniowiec orzechowy | Magus 200 SC | Wiosną, gdy pojawiają się pierwsze wyrośla na liściach | Przy słabym porażeniu zabieg zbędny |
| Mszyce leszczyny | Mospilan 20 SP | Po stwierdzeniu obecności mszyc | Stosować wyłącznie zgodnie z aktualną etykietą i rejestracją dla danej uprawy |
| Misecznik śliwowiec | Olej parafinowy | Okres bezlistny, temperatura 12-15°C | Pokrywa tarczki warstwą oleju |
| Antraknoza | Miedzian Extra 350 SC lub Biosept Active | Miedzian Extra 350 SC: przy pierwszych liściach, ponownie przed kwitnieniem | Zabieg zapobiegawczy, nie leczy porażonych tkanek |
| Bakteryjna zgorzel | Miedzian Extra 350 SC lub Biosept Active | Miedzian Extra 350 SC: od pękania pąków do końca kwitnienia kwiatów żeńskich | Zabieg zapobiegawczy, nie leczy porażonych tkanek |
| Mucha orzechowa | Brak zarejestrowanych środków w Polsce | – | Wyłącznie metody niechemiczne |
Etykiety często podają dawki w przeliczeniu na hektar, na przykład Mospilan 20 SP w dawce 0,2 kg/ha. Taka informacja niewiele mówi właścicielowi dwóch drzew. Poszukaj na etykiecie zalecanego stężenia cieczy roboczej albo dawki na 100 litrów wody. Ustal ilość cieczy zużywanej na jedno drzewo i odpowiednio przelicz dawkę. Za każdym razem sprawdzaj etykietę oraz wyszukiwarkę środków ochrony roślin MRiRW, ponieważ rejestracje zmieniają się z sezonu na sezon.
Do oprysków owadobójczych można dodać adiuwant, który poprawia zwilżenie liści. Ułatwia cieczy dotarcie na spód blaszek oraz do miejsc pokrytych oprzędem. W uprawach sadowniczych adiuwant Flipper stosuje się w dawce 150-200 ml/ha.
Przestrzegaj dwóch zasad. Termin zabiegu dobierz do aktualnej etykiety konkretnego preparatu i uwzględnij opisane w niej środki ochrony owadów zapylających. Jeżeli etykieta wymaga ochrony pszczół, nie wykonuj zabiegu podczas ich oblotu. Przed opryskiem sprawdź też, czy na drzewie lub w runi nie ma kwitnących roślin odwiedzanych przez zapylacze. Sprawdź również okres karencji przed zaplanowaniem zbioru.
Kalendarz ochrony orzecha miesiąc po miesiącu
| Okres | Co robisz | Przeciw czemu |
|---|---|---|
| Luty-marzec, okres bezlistny, 12-15°C | Oprysk olejem parafinowym | Misecznik śliwowiec, zimujące formy szkodników |
| Przedwiośnie, powyżej 5°C, przed pękaniem pąków | Oprysk Emulpar 940 EC; wycinanie rozdętych pąków leszczyny | Zimujące szkodniki, wielkopąkowiec leszczynowy |
| Od pękania pąków do końca kwitnienia kwiatów żeńskich | Zabieg Miedzian Extra 350 SC zgodnie z etykietą | Bakteryjna zgorzel |
| Przy pierwszych liściach i ponownie przed kwitnieniem | Zabieg Miedzian Extra 350 SC zgodnie z etykietą | Antraknoza |
| Wiosna i początek lata | Przeglądanie spodu liści; obserwacja chrząszczy na leszczynie | Mszyce, słonkowiec orzechowiec |
| Trzecia dekada czerwca | Wywieszenie żółtych pułapek lepowych | Mucha orzechowa, monitoring nalotu |
| Lipiec-sierpień | Kontrola zielonych łupin, zbieranie pierwszych opadów | Mucha orzechowa, słonkowiec |
| Wrzesień-październik | Zbieranie i utylizacja porażonych owoców oraz liści co kilka dni | Mucha orzechowa, której larwy żerują do połowy października; słonkowiec |
Najwięcej pracy przypada na wrzesień i październik. Owoce pozostawione w tym okresie pod drzewem mogą zwiększyć liczbę szkodników w następnym sezonie.
Pytania i odpowiedzi (FAQ)
Jak pozbyć się robaków z już zebranych orzechów?
Od razu przebierz zbiór. Odrzuć orzechy z otworem w skorupce oraz wyraźnie lżejsze od pozostałych. Zdrowe sztuki susz w przewiewnym miejscu przez 2-3 tygodnie. Zaatakowanych sztuk nie przechowuj razem ze zdrowymi.
Czy mucha orzechowa atakuje inne drzewa owocowe?
Tak. Atakuje różne gatunki orzechów, między innymi orzech włoski i czarny. Jej roślinami żywicielskimi są także orzech kalifornijski oraz orzech Hindsiego. Może żerować również na moreli i brzoskwini.
Czym ograniczać antraknozę i bakteryjną zgorzel orzecha włoskiego?
Przeciw antraknozie można stosować Signum 33 WG. Aktualna etykieta przewiduje maksymalnie 2 zabiegi w odstępie 10-15 dni, w fazach BBCH 61-79. W przypadku Miedzian Extra 350 SC terminy zależą od zwalczanej choroby. Przeciw bakteryjnej zgorzeli zabieg wykonuje się od pękania pąków do końca kwitnienia kwiatów żeńskich. Przy antraknozie środek stosuje się po pojawieniu się pierwszych liści i ponownie przed kwitnieniem. Przed każdym użyciem sprawdź status produktu oraz pełne warunki stosowania w urzędowej wyszukiwarce środków ochrony roślin MRiRW.
Czy szkodniki przechodzą z orzecha włoskiego na leszczynę?
Nie wszystkie. Mucha orzechowa jest związana z orzechami z rodzaju Juglans i nie jest typowym szkodnikiem leszczyny. Słonkowiec orzechowiec atakuje natomiast orzech laskowy. Na obu roślinach mogą występować mszyce i przędziorki. Spotyka się na nich także misecznika, choć poszczególne gatunki oraz sposób ochrony zależą od rośliny.
Czy muchę orzechową trzeba gdzieś zgłaszać?
Na ten moment nie ma ogólnego obowiązku zgłaszania każdego przypadku muchy orzechowej przez właściciela drzewa. PIORiN opisuje ten gatunek jako nowe zagrożenie i prowadzi działania informacyjne, ale nie oznacza to obowiązkowej procedury po każdym stwierdzeniu szkodnika. Jeśli rozpoznanie jest niepewne albo owad pojawił się w nowej lokalizacji, można dobrowolnie skontaktować się z właściwym WIORiN lub poradnią ochrony roślin, aby potwierdzić diagnozę.
