Biały, watowaty nalot w rozwidleniach gałęzi, na spękanej korze lub u szyjki korzeniowej jabłoni wskazuje na bawełnicę korówkę (Eriosoma lanigerum). Ta mszyca żeruje na korze i korzeniach. Powoduje guzowate narośla, pękanie kory oraz osłabia drzewo. Poniżej wyjaśniamy, jak rozpoznać szkodnika, zaplanować zabiegi na cały rok i dobrać metodę zwalczania: od domowych roztworów po preparaty dostępne dla działkowców.
Czym jest bawełnica korówka i jak inaczej się nazywa?
Eriosoma lanigerum to mszyca z rodziny bawełnicowatych (Eriosomatidae), należąca do nadrodziny mszyc. W polskich publikacjach i internecie występuje pod kilkoma nazwami, co może utrudniać szukanie informacji. Najczęściej spotkasz określenie mszyca krwista, nawiązujące do purpurowej cieczy wypływającej po rozgnieceniu owada. Rzadsza, starsza nazwa to owadzik korowczyk. Oba określenia odnoszą się do tego samego gatunku. Jeśli jeden poradnik mówi o bawełnicy, a drugi o mszycy krwistej, opisują ten sam problem.
Bawełnica występuje niemal w całej Polsce. Wyjątkiem są rejony Białegostoku i Olsztyna, gdzie zimy bywają na tyle ostre, że gatunek się nie utrzymuje. W skali globalnej granicę jego występowania wyznacza średnia temperatura stycznia. Tam, gdzie spada poniżej ok. 4°C, bawełnica ma poważne trudności z przezimowaniem. Ogrodnik z Podlasia lub Warmii musi się więc liczyć z mniejszym ryzykiem niż właściciel sadu w Wielkopolsce albo na Mazowszu.
W chłodniejszych rejonach również trzeba kontrolować drzewa. Materiał szkółkarski przywożony z południa kraju może przenieść larwy wraz z bryłą korzeniową.
Jak rozpoznać bawełnicę korówkę na drzewie?
Najpierw zobaczysz nie samego owada, ale jego osłonę: białą, puszystą watę na korze. Pod nią znajdują się bezskrzydłe osobniki wielkości ok. 2 mm, skupione w nieruchawych koloniach. Ich ciało jest czerwonawe lub wiśniowoczerwone, niekiedy ciemnoczerwone. Pod grubą warstwą wosku trudno jednak ocenić barwę, a część źródeł opisuje ją jako ciemną, niemal granatową. Sam kolor grzbietu nie wystarczy więc do rozpoznania szkodnika.
Możesz wykonać prosty test. Rozgnieć owada palcem albo na białej kartce. Pojawi się brunatnoczerwona lub purpurowa ciecz, od której pochodzi nazwa mszyca krwista.
Forma uskrzydlona wygląda inaczej i łatwo ją przeoczyć. Jest większa i ma smuklejsze ciało, czarne lub brunatnoczarne. Nie pokrywa jej woskowy nalot. Na czułkach znajdują się duże rynaria przypominające obrączki. Uskrzydlone osobniki przenoszą się na sąsiednie drzewa i zakładają nowe kolonie.
Szukaj ich tam, gdzie kora jest uszkodzona albo osłonięta: w pęknięciach, rozwidleniach gałęzi lub przy szyjce korzeniowej. Sprawdź też rany po cięciu oraz odrosty korzeniowe. Kolonie u podstawy pnia mogą być przykryte trawą, dlatego podczas oględzin trzeba ją odgarnąć.
Bawełnica a inne szkodniki pokryte białym woskiem
Biały nalot wytwarzają również czerwce i wełnowce oraz mączliki, ale zajmują inne części roślin. Mączlik siedzi na spodniej stronie liści. Po potrząśnięciu gałązką podrywa się do lotu. Wełnowce i czerwce częściej zasiedlają rośliny doniczkowe oraz ozdobne, zwłaszcza pędy i nasady liści. Rzadko pojawiają się na korze drzewa owocowego.
Bawełnica trzyma się kory, rozwidleń lub korzeni jabłoni. Jej kolonie są zwarte i niemal nieruchome, a po rozgnieceniu owada pozostaje purpurowa plama. Miejsce żerowania i wygląd kolonii, uzupełnione testem z rozgnieceniem owada, pozwalają odróżnić ją od innych szkodników pokrytych woskiem.
Które drzewa i krzewy atakuje bawełnica korówka?
Podstawowym gospodarzem bawełnicy korówki jest jabłoń. To ją trzeba sprawdzić w pierwszej kolejności. Szkodnik sporadycznie przechodzi także na gruszę i pigwę, zwykle rosnące tuż obok silnie porażonej jabłoni.
Poszczególne źródła różnią się w opisie pozostałych roślin żywicielskich. Pojedyncze opracowania wymieniają czereśnię i wiśnię, niekiedy również śliwę. Inne dodają głóg i irgę. Traktuj te gatunki jako możliwe, ale mało prawdopodobne cele szkodnika.
Kolejność oględzin jest więc prosta. Najpierw przejrzyj wszystkie jabłonie, a później grusze i pigwy. Pozostałe drzewa oraz krzewy obejrzyj wtedy, gdy na jabłoniach rozwinęło się już wyraźne ognisko i chcesz ustalić, dokąd mogły przenieść się uskrzydlone osobniki.
Cykl życia bawełnicy – dlaczego tak trudno ją wytępić?
Zimę przechodzą larwy ukryte w szyjce korzeniowej i na korzeniach, a także w pęknięciach kory. Z tego powodu oprysk wykonany wyłącznie w koronie nie rozwiązuje problemu. Część populacji pozostaje poza jego zasięgiem, również pod ziemią.
Wiosną, gdy temperatura utrzymuje się powyżej ok. 7-10°C, larwy ruszają w górę pnia. Źródła podają różne progi, a rozpoczęcie rozwoju przypada zwykle na koniec kwietnia. Bawełnica rozmnaża się przez partenogenezę, bez udziału samców. Samice rodzą żywe larwy. Jedno pokolenie rozwija się przez ok. 3 tygodnie. W ciągu sezonu kolonia wydaje ok. 10-12 pokoleń, dlatego niewielkie skupisko zauważone w maju może do września zmienić się w rozległe porażenie.
Rytm rozwoju szkodnika wyznacza terminy zabiegów. Szczyt liczebności przypada na przełom maja i czerwca. Podczas lipcowych i sierpniowych upałów populacja wyraźnie maleje. Może to zmylić ogrodnika, bo drzewo sprawia wtedy wrażenie wyleczonego. We wrześniu pojawia się druga fala. Podczas ciepłej jesieni bawełnica żeruje jeszcze w październiku.
Część źródeł podaje, że owady giną przy -7°C. Inne wskazują znacznie niższą temperaturę krytyczną dla młodych larw, choć ta wartość może wynikać z błędu w źródle. Silny mróz potrafi ograniczyć populację na pniu, ale larwy zimujące w szyjce korzeniowej i pod korą są osłonięte. Zima nie musi więc zakończyć problemu. Wiosną kolonia odbudowuje się z osobników ukrytych w tych miejscach.
Objawy żerowania i szkodliwość dla drzewa
Bawełnica wbija kłujkę w korę lub korzenie, a jej ślina zaburza podziały komórkowe w miejscu żerowania. Tkanka zaczyna rosnąć nieprawidłowo. Początkowo widać drobne zgrubienia. Z czasem powstają guzowate narośla, które powiększają się z roku na rok.
Narośla pękają, a kora odspaja się od drewna. Każda taka rana otwiera drogę grzybom i bakteriom. Rak drzew owocowych oraz zgorzele kory mogą rozwijać się właśnie w tych miejscach. Bawełnica pośrednio naraża zatem drzewo na choroby, choć sama ich nie wywołuje.
Porażenie odbija się również na kondycji jabłoni. Uszkodzenie tkanek przewodzących oznacza słabszy przyrost pędów. Owoce mogą być mniejsze i gorzej wybarwione. Przy silnym porażeniu korzeni pojawiają się także problemy z pobieraniem wody.
Najgorzej reagują młode drzewka oraz świeżo szczepione podkładki. Kilkuletnia jabłoń z rozwiniętą koroną może przetrwać sezon z bawełnicą. Dwuletnie drzewko z kolonią przy szyjce korzeniowej może natomiast nie rozpocząć wzrostu następnej wiosny. Dlatego na białą watę trzeba reagować nawet wtedy, gdy tegoroczne jabłka wyglądają dobrze. Owoce długo nie zdradzają problemu, choć drzewo jest już osłabione.
Monitoring i próg szkodliwości – od kiedy zwalczać?
W sadownictwie towarowym stosuje się konkretny wskaźnik: próg szkodliwości bawełnicy korówki wynosi 2 zaatakowane drzewa na 50 przeglądanych, czyli 4%. Po jego przekroczeniu zabieg chemiczny uznaje się za opłacalny. Poniżej tego progu zwykle się go nie wykonuje.
W przydomowym sadzie z pięcioma jabłoniami taki przelicznik jest mało użyteczny, ponieważ jedno porażone drzewo oznacza już 20% nasadzenia. Decyzję podejmuje się na podstawie obecności kolonii. Jeśli znalazłeś watowaty nalot, zacznij działać bez czekania na kolejne ogniska.
Drzewa kontroluj co 1-3 tygodnie od kwietnia do września. W maju i czerwcu wybierz krótszy odstęp, a podczas lipcowych upałów możesz robić to rzadziej. Oględziny zajmą kilka minut. Sprawdź szyjkę korzeniową po odgarnięciu trawy i górnej warstwy ściółki. Później obejrzyj odrosty korzeniowe i rany po cięciu, a na końcu rozwidlenia grubszych konarów.
Profilaktyka – jak nie dopuścić do bawełnicy
Profilaktyka zaczyna się przy zakupie drzewka. Jeszcze w szkółce obejrzyj szyjkę korzeniową i nasadę pnia, ponieważ porażony materiał nasadzeniowy może wprowadzić bawełnicę do ogrodu. Jeśli możesz wybrać odmianę, rozważ mniej podatne jabłonie, takie jak Jonagold i Delikates.
Wśród działań profilaktycznych wymienia się bielenie pni wapnem późną jesienią albo zimą oraz zakładanie mat ochronnych na pień. Nie rezygnuj przy tym z regularnych oględzin kory. Od kwietnia do września kontroluj zwłaszcza jej pęknięcia, rany po cięciu i okolice szyjki korzeniowej.
Znaczenie ma także nawożenie. Przenawożone azotem drzewo wytwarza miękkie, soczyste przyrosty, w które mszycom łatwo się wbić. Utrzymuj więc zrównoważone dawki azotu i nie dokładaj obornika „na zapas”.
Nie zaniedbuj zwykłych porządków. Usuwaj mumie owocowe. Wycinaj też odrosty korzeniowe, na których bawełnica chętnie żeruje. Porażonych pędów nie zostawiaj pod drzewem. Pod jabłoniami możesz posadzić nasturcję lub wrotycz pospolity, które odstraszają szkodnika. Wrotycz wykorzystasz później również do przygotowania wyciągu.
Zwalczanie mechaniczne i pielęgnacja uszkodzonej kory
Przy pojedynczym, świeżym ognisku wystarczy prosta metoda. Zmyj kolonię szczotką o twardym włosiu lub gąbką nasączoną roztworem mydła. Przecieraj korę, dopóki nie usuniesz całej waty. Wosk jest tłusty, dlatego sama woda sobie z nim nie poradzi.
Narośla i obumarłą tkankę ostrożnie usuń ostrym nożem ogrodniczym. Nie poszerzaj przy tym niepotrzebnie rany. Jeszcze tego samego dnia zabezpiecz ją maścią ogrodniczą, ponieważ świeże uszkodzenie kory ułatwia wnikanie patogenów.
Narzędzia dezynfekuj między drzewami, na przykład denaturatem albo spirytusem. W przeciwnym razie możesz przenosić grzyby i bakterie po całym sadzie.
Ta metoda ma swoje ograniczenia. Sprawdza się na małych drzewach i przy kilku ogniskach. Przy rozległym porażeniu nie dosięgniesz wszystkich kolonii w koronie, a form żerujących na korzeniach nie usuniesz mechanicznie.
Naturalni wrogowie bawełnicy i zwalczanie biologiczne
Najskuteczniejszym wrogiem bawełnicy jest osiec korówkowy (Aphelinus mali), drobna błonkówka sprowadzona do Polski w 1935 roku właśnie do zwalczania tego szkodnika. Samica składa jajo w ciele mszycy. Larwa rozwija się wewnątrz i zjada gospodarza. Proces trwa ok. 40 dni wczesną wiosną. Później, gdy robi się cieplej, skraca się do ok. 20 dni.
Obecność ośca rozpoznasz po okrągłych otworach w grzbietach spasożytowanych mszyc. Z każdej wychodzi jeden dorosły osobnik. Jeśli widzisz w kolonii takie puste, przedziurawione mszyce, pasożyt już działa w sadzie. Oprysk może wówczas zniszczyć także jego populację.
Ośca można przezimować we własnym gospodarstwie. Jesienią zetnij gałązki z porażonymi mszycami i włóż je do skrzynek. Przechowuj je w przewiewnym miejscu, osłoniętym przed deszczem i ptakami. Trzeba je również chronić przed mrozem. Może to być nieogrzewana szopa lub garaż. W trzeciej dekadzie kwietnia wynieś skrzynki do sadu. Wychodzące osobniki trafią na budzące się kolonie bawełnicy.
Bawełnicę zjadają też biedronki i złotooki. Polują na nią również bzygi, skorki oraz ptaki. Jedna larwa złotooka pochłania 300-400 mszyc. Preparaty o szerokim spektrum niszczą pożyteczne organizmy razem ze szkodnikiem. Naturalna kontrola populacji potrzebuje potem czasu na odbudowę. Dlatego najlepiej zaczynać od metod wybiórczych.
Domowe i naturalne sposoby na bawełnicę korówkę
Roztwór mydła potasowego przygotujesz z jednej łyżki mydła na 1 l ciepłej wody. Opryskuj kolonie co kilka dni, aż watowata osłona przestanie się odtwarzać. Możesz też użyć szarego mydła. Rozpuść 20-30 g w 1 l ciepłej wody. Przed opryskiem ostudź mieszaninę, aby nie poparzyć tkanek drzewa.
Wyciąg z wrotyczu przygotowuje się przez dobę. Zalej 300 g świeżego ziela albo 30 g suszu 10 litrami zimnej wody. Po 24 godzinach przecedź płyn, rozcieńcz wodą w proporcji 1:2 i od razu zużyj. Podczas przechowywania wyciąg traci działanie i zaczyna fermentować.
Gnojówka z pokrzywy ogranicza bawełnicę, a przy okazji działa na owocówkę jabłkóweczkę. Jeśli nie chcesz przygotowywać jej samodzielnie, gotowy produkt kupisz w sklepie ogrodniczym. Można też stosować wyciąg z czosnku albo olej neem. Zabiegi profilaktyczne wykonuje się co 7-10 dni w sezonie.
Trzeba jednak znać ograniczenia tych metod. Biały wosk na kolonii odpycha wodę, więc roztwór może spłynąć, zanim dotrze do owadów. Najpierw rozetrzyj kolonię szczotką, a później kilkakrotnie powtórz zabieg w odstępach kilku dni. Domowe roztwory nie docierają do larw zimujących na korzeniach i przy szyjce korzeniowej. Sprawdzają się przy wczesnym, niewielkim porażeniu kilku drzew. Przy rozwiniętym ognisku powinny być częścią większego planu zwalczania.
Zwalczanie chemiczne – czym pryskać i co wolno kupić działkowcowi
Możesz zacząć od Siltacu EC, dostępnego dla amatorów i działającego mechanicznie. Zalecana dawka wynosi 6-7,5 ml na 5 l wody. Preparat oblepia owady i je unieruchamia. Nie zawiera chemicznego insektycydu, więc szkodnik nie nabiera na niego odporności. Stosuj go po zauważeniu kolonii, z wyjątkiem okresu kwitnienia i końcowej fazy dojrzewania owoców.
Na formy zimujące stosuje się preparaty olejowe: Agrocover i Emulpar 940 EC, a także olej parafinowy. Zatykają aparat oddechowy owada. Aby zabieg zadziałał, trzeba dokładnie i obficie pokryć całą korę oraz pień, aż ciecz zacznie po nich spływać.
W poradnikach wymieniane są również NeemAzal T/S, oparty na azadyrachtynie z miodli indyjskiej, oraz Agricolle Spray. Stosuje się je w sezonie wegetacyjnym po zauważeniu bawełnicy. Dobierając preparat, sprawdź na etykiecie jego wpływ na organizmy pożyteczne, w tym ośca i biedronki.
Osobną grupę tworzą środki sadownicze wymieniane w poradnikach i wynikach wyszukiwania dotyczących Mospilanu. Mospilan 20 SP w dawce 1,25-2,0 g na 5-9 l wody, wystarczającej na ok. 100 m², jest dostępny wyłącznie dla użytkowników profesjonalnych. Działkowiec nie może go legalnie kupić ani zastosować.
Movento 100 SC jest wymieniany w materiałach dotyczących sadownictwa towarowego, ale przed zakupem trzeba osobno potwierdzić, czy preparat jest dostępny dla użytkownika nieprofesjonalnego. Takiego samego sprawdzenia wymaga Actara 25 WG. Status Sekil 20 SP również trzeba ustalić w aktualnym rejestrze. Nie zakładaj bez weryfikacji, że Teppeki 50 WG jest przeznaczony dla amatorów. Żadna z tych nazw nie jest sama w sobie wskazówką zakupową dla działkowca.
Rejestr środków ochrony roślin jest aktualizowany. Preparaty mogą tracić rejestrację lub zmieniać status dostępności i zakres upraw. Przed zakupem sprawdź bieżący wpis w wyszukiwarce rejestru MRiRW. Przeczytaj również etykietę, zwłaszcza część dotyczącą użytkowników nieprofesjonalnych.
Kiedy pryskać na bawełnicę korówkę? Kalendarz zabiegów
Terminy podawane w poradnikach mogą wyglądać na sprzeczne. Jedne źródła wskazują wczesną wiosnę i późną jesień, inne maj oraz czerwiec po przekwitnieniu. Chodzi jednak o zabiegi o odmiennym celu. Oprysk olejowy w okresie bezlistnym zwalcza formy zimujące przez zatkanie ich aparatu oddechowego. Zabieg po przekwitnieniu jest skierowany przeciw aktywnym, mnożącym się koloniom. W sadzie z rozwiniętym problemem potrzebne są oba rodzaje zabiegów.
| Termin | Co robisz | Cel |
|---|---|---|
| luty-marzec (okres bezlistny) | oprysk olejowy całej kory i pnia | formy zimujące pod korą |
| kwiecień | pierwsze oględziny, wystawienie skrzynek z ośćcem (3. dekada) | wykrycie ognisk, wsparcie biologiczne |
| od końca kwitnienia do początku opadania owoców | oprysk preparatem dopuszczonym do zwalczania bawełnicy w danej uprawie; powtórzenie po ok. 14 dniach | pierwsze wiosenne kolonie |
| maj-czerwiec | oprysk kontaktowy lub mechaniczny aktywnych kolonii | szczyt liczebności |
| lipiec-sierpień | mechaniczne czyszczenie ognisk, kontrola | naturalny spadek populacji |
| wrzesień-październik, po zbiorze owoców | oprysk aktywnych kolonii preparatem dopuszczonym do użycia po zbiorach; wycinanie narośli | druga fala, ograniczenie form zimujących |
Zabieg majowo-czerwcowy przypada na okres największej liczebności. Kwiaty są już wtedy przekwitnięte, co ogranicza zagrożenie dla pszczół. Oprysk olejowy wykonany w lutym lub marcu zmniejsza natomiast liczbę larw, które rozpoczną rozwój w kwietniu.
Zasady bezpiecznego oprysku
Przed uruchomieniem opryskiwacza sprawdź warunki i zalecenia producenta:
- nie opryskuj w czasie kwitnienia, ponieważ zagraża to pszczołom pracującym na drzewie
- unikaj upałów; zabieg wykonaj rano albo wieczorem, gdy jest chłodniej
- nie pryskaj przy silnym wietrze ani podczas zupełnej ciszy; odpowiedni jest lekki ruch powietrza
- sprawdź prognozę; przez co najmniej 24 godziny po zabiegu nie powinno padać
- przez minimum 48 godzin unikaj kontaktu z opryskanym drzewem
- przed zbiorem owoców sprawdź okres karencji podany na etykiecie; zależnie od środka może wynosić od kilku dni do kilku tygodni
Pracuj w rękawicach i okularach ochronnych, również podczas stosowania preparatów olejowych oraz roztworów mydlanych.
Pytania i odpowiedzi (FAQ)
Czy owoce z jabłoni zaatakowanej przez bawełnicę korówkę można jeść?
Bawełnica żeruje na korze i korzeniach, a nie na miąższu owoców. Jabłka z porażonego drzewa mogą być mniejsze i gorzej wybarwione. Ograniczeniem pozostaje okres karencji użytego preparatu. Sprawdź go na etykiecie i odlicz wymaganą liczbę dni od ostatniego oprysku.
Czy bawełnica korówka atakuje wiązy?
W Europie nie. Na tym obszarze gatunek jest jednodomowy i przechodzi cały cykl na jabłoni oraz gatunkach pokrewnych. W Ameryce Północnej zachowuje się inaczej: jest dwudomowy, a wiąz amerykański jest jego drugim gospodarzem. Informacje z anglojęzycznych poradników o szukaniu bawełnicy na wiązach nie odpowiadają więc warunkom panującym w Polsce.
Bawełnica korówka jako hasło w krzyżówce – o co chodzi?
Najczęstszym rozwiązaniem jest „mszyca” albo „mszyca krwista”, zależnie od liczby kratek. Przy dłuższych hasłach może pojawić się również „owadzik korowczyk”. Z kolei „korówka kości”, widoczna czasem w powiązanych podpowiedziach, jest terminem anatomicznym oznaczającym zewnętrzną warstwę tkanki kostnej. Nie ma związku ze szkodnikiem jabłoni.
