Szerszenie przy domu to realny problem. Kolonia liczy od 100 do 400 osobników, a gniazdo pod dachem może urosnąć nawet do 50 cm. Zanim zaczniesz działać, oceń, czy możesz bezpiecznie usunąć je samodzielnie, czy potrzebujesz pomocy straży pożarnej albo firmy DDD. Najpierw rozpoznaj owada i znajdź gniazdo. Od tego zależy dalsze postępowanie.
Jak rozpoznać szerszenia i jego gniazdo
W Polsce występuje jeden gatunek: szerszeń europejski (Vespa crabro), zwany też szerszeniem groźnym albo osą olbrzymką. Przy zwykłej osie rzeczywiście wygląda jak olbrzym. Robotnica mierzy 1,7–2,4 cm, samiec 2,1–2,3 cm, a królowa 2,5–3,5 cm, choć największe matki dorastają do 4 cm. Osa domowa jest o połowę mniejsza, jaskrawo żółto-czarna, z wyraźnym przewężeniem. Szerszeń wygląda masywniej, a na jego głowie i tułowiu widać więcej rdzawego brązu. Trudno go też nie usłyszeć: lata głośno i nisko, jakby ciężej od osy.
Dobrze od razu ustalić, z czym masz do czynienia, bo w sieci krąży wiele przesadzonych historii. Szerszeń azjatycki (Vespa mandarinia), którego rozpiętość skrzydeł dochodzi do 8 cm, a gniazda do metra, nie występuje w Polsce. Nie spotkasz tu również mierzącego 5,5 cm szerszenia japońskiego ani szerszenia wschodniego, który gnieździ się pod ziemią. Zdjęcia gigantów znane z clickbaitowych artykułów pochodzą z Azji. U nas żyje tylko Vespa crabro.
Rozpoznanie owada to dopiero połowa zadania. Szerszenie budują gniazda z przeżutych włókien roślinnych, zeskrobywanych między innymi z gałązek lilaków i brzóz, a następnie mieszanych ze śliną. Powstały materiał przypomina szarobrązowy papier lub tekturę falistą. Jest miękki i warstwowy, z widocznym rysunkiem „słojów”. Przed wyborem metody przyjrzyj się więc owadowi oraz jego budowli.
Czym różni się gniazdo szerszeni od gniazda os?
Gniazdo szerszeni można pomylić z gniazdem os, ale kilka cech pozwala je odróżnić.
| Cecha | Gniazdo szerszeni | Gniazdo os |
|---|---|---|
| Materiał | przeżute włókna roślinne, szarobrązowy kolor i faktura grubego papieru | podobna masa papierowa, zwykle jaśniejsza |
| Rozmiar | duże, do 50 cm lub więcej | przeważnie mniejsze, od piłki do piłki plażowej |
| Kształt | nieregularny, często otwarty od dołu | częściej zamknięta, kulista koperta |
| Typowe miejsca | strychy, okapy, dziuple, ule, skrzynki lęgowe lub komin wentylacyjny | poddasza, rolety, altany albo ziemia |
W praktyce gniazdo szerszeni przypomina nieforemną, warstwową bryłę zawieszoną w ciemnym i osłoniętym miejscu. Na początku sezonu może być wielkości orzecha włoskiego. Kolonia jest wtedy mniej liczna niż pod koniec lata, ale mały rozmiar gniazda nie przesądza jeszcze, że można je bezpiecznie usunąć samemu.
Jak znaleźć gniazdo szerszeni?
Najpewniejszy sposób to obserwowanie tras lotu. O świcie i zmierzchu owady regularnie krążą między gniazdem a żerowiskiem. Usiądź w bezpiecznej odległości. Sprawdź, dokąd lecą i skąd wracają. Powtarzający się kierunek może doprowadzić cię do wejścia. Obejrzyj podbitkę dachu i okap, a później strych. Sprawdź również okolice skrzynek lęgowych i dziupli, otwory wentylacyjne oraz przestrzeń pod pokryciem dachowym.
Rodzina liczy 100–400 osobników, a najliczniejsza jest pod koniec lata. Wcześnie znalezione gniazdo oznacza zwykle mniejszą kolonię. Wiosenne gniazdko z kilkoma robotnicami to zupełnie inny poziom ryzyka niż sierpniowa kolonia licząca setki owadów.
Czy szerszenie są niebezpieczne dla człowieka?
Najpierw rozprawmy się z powtarzanym mitem: „trzy użądlenia szerszenia zabijają człowieka”. To nieprawda. Jedno użądlenie wprowadza do organizmu około 0,2 mg jadu. Dawka śmiertelna wynosi 10–90 mg na kilogram masy ciała, więc dla zdrowego dorosłego jest praktycznie nieosiągalna przy pojedynczych użądleniach. Człowiek ważący 70 kg musiałby zostać użądlony około 3500–31 500 razy, aby zbliżyć się do tej granicy.
Nie znaczy to, że użądlenie można zlekceważyć. Mocno boli, ponieważ jad zawiera około 5% acetylocholiny odpowiedzialnej za silne pieczenie. Rumień może osiągnąć 10 cm średnicy i utrzymywać się przez 24 godziny. Dla większości ludzi będzie to bolesne, lecz przejściowe doświadczenie.
Największe zagrożenie dotyczy alergików. U osoby uczulonej jedno użądlenie może wywołać zagrażający życiu wstrząs anafilaktyczny. Ostrożności wymagają też małe dzieci i seniorzy – zaleca się, by nie zbliżali się do gniazda ani nie uczestniczyli w jego usuwaniu.
Co grozi za zabicie szerszenia?
Wokół tego tematu narosło sporo nieporozumień, bo informacje o przepisach z Niemiec i Austrii bywają automatycznie odnoszone do Polski. W tych krajach szerszeń europejski podlega ochronie, a za zniszczenie gniazda bez zezwolenia grożą wysokie kary. Status prawny szerszenia w Polsce bywa różnie interpretowany, dlatego przed usunięciem gniazda z własnej posesji warto to samodzielnie zweryfikować, zamiast zakładać, że obowiązują te same zasady co u zachodnich sąsiadów.
Przepisy mogą się zmieniać. Przed zabiegiem sprawdź aktualne rozporządzenie dotyczące ochrony gatunkowej zwierząt albo zapytaj miejscowy wydział ochrony środowiska. Powyższą informację potraktuj jako punkt wyjścia, nie jako poradę prawną.
Czego boją się szerszenie? Naturalne i domowe sposoby
Łagodne metody nie zlikwidują dużej kolonii, ale mogą ograniczyć wizyty owadów lub utrudnić założenie gniazda. Zacznij od roślin. Szerszenie unikają zapachu mięty, lawendy i bazylii, więc posadzenie ich przy tarasie albo pod oknem może stworzyć naturalny bufor.
Pomóc mogą również pułapki butelkowe. Do przeciętej butelki wlej wodę z octem albo sok owocowy, po czym zawieś ją w ogrodzie. Najlepiej zrobić to w kwietniu, kiedy można odłowić młode królowe przed założeniem gniazd. Jedna schwytana wiosną matka oznacza jedną kolonię mniej latem. Takie płyny nie wabią pszczół ani trzmieli.
Odbierz też szerszeniom dogodne miejsca do gniazdowania. Owady unikają pomieszczeń nagrzewających się do około 30°C lub bardziej. Nasłoneczniony, dobrze wentylowany strych jest dla nich mniej atrakcyjny.
Mocne perfumy wcale nie odstraszają szerszeni. Działają odwrotnie: intensywne zapachy wód kolońskich przyciągają owady i zwiększają ich agresję. Gdy wybierasz się w miejsce, gdzie latają szerszenie, zrezygnuj z perfum.
Naturalni wrogowie szerszeni
Jednym z naturalnych wrogów szerszeni jest trzmielojad. Ten ptak z rodziny jastrzębiowatych rozrywa gniazda pazurami i zjada larwy oraz dorosłe owady. Występuje głównie w południowej i wschodniej Polsce, a gniazduje na wysokich sosnach. Na szerszenie poluje też żołna. Wśród ssaków robią to ryjówki i jeże. Największym wrogiem szerszeni pozostaje jednak człowiek.
Nie traktuj zwierząt jako sposobu zwalczania kolonii. Trzmielojad nie przyleci na zawołanie, żeby zlikwidować gniazdo pod dachem. Gdy kolonia powstała przy domu, pozostaje samodzielny zabieg albo pomoc fachowca.
Jak samemu pozbyć się szerszeni – usuwanie gniazda krok po kroku
Alergicy nigdy nie powinni usuwać gniazda samodzielnie. Z zabiegu trzeba też zrezygnować, jeśli gniazdo jest duże, znajduje się w kominie lub wentylacji albo jest ukryte w ścianie czy pod pokryciem dachowym. Nie działaj sam, gdy nie możesz utrzymać zasięgu podanego na etykiecie środka, stanąć na stabilnym podłożu lub zapewnić sobie wolnej drogi odwrotu. Dotyczy to również miejsc, z których spłoszone owady mogą wlecieć do pomieszczeń.
Samodzielny zabieg można rozważyć przy wcześnie wykrytym, widocznym i łatwo dostępnym gnieździe, jeśli da się podejść do niego bez drabiny. Potrzebujesz pełnej odzieży ochronnej i odpowiedniego preparatu. Musisz też móc zachować bezpieczny dystans. Sam rozmiar gniazda nie wystarcza do podjęcia decyzji.
- Wybierz właściwą porę. Działaj nocą albo wczesnym, chłodnym rankiem, gdy owady są mniej aktywne i przebywają w gnieździe. Nie kieruj latarki prosto w otwór, ponieważ światło ostrzega szerszenie i przyciąga je do ciebie. Jeśli potrzebujesz oświetlenia, ogranicz je do minimum i unikaj kierowania go wprost na otwór gniazda. Wieczór jest dopuszczalną alternatywą.
- Załóż odpowiednią odzież. Potrzebujesz grubego kombinezonu albo odzieży roboczej oraz zamkniętych, solidnych butów. Dłonie zabezpiecz skórzanymi rękawicami, najlepiej kilkoma warstwami. Głowę osłoń kapeluszem z siatką zakrywającą również szyję. Cienka, luźna koszulka nie zapewni wystarczającej ochrony.
- Spryskaj gniazdo. Użyj preparatu w aerozolu z odległości 5–7 metrów, o ile taki zasięg podaje jego instrukcja. Skieruj strumień w otwór wylotowy i rozpylaj środek przez 6–7 sekund, a przy dużym gnieździe nawet przez 12 sekund. Ustaw się tak, aby mieć za sobą wolną drogę odwrotu.
- Odejdź i zaczekaj. Po oprysku wycofaj się, a następnie odczekaj co najmniej 24 godziny. Dalsze działanie preparatu zależy od właściwości konkretnego środka, dlatego nie zakładaj, że oprysk obejmie również owady wracające później. Postępuj zgodnie z instrukcją na etykiecie i nie skracaj zalecanego czasu.
- Usuń martwe gniazdo. Po upływie doby naciągnij na nie gruby worek na śmieci i dopiero wtedy odczep je od podłoża. W trudno dostępnym miejscu może przydać się szpadel albo długi chwytak. Zamknięty worek wyrzuć zgodnie z lokalnymi zasadami odbioru odpadów.
- Wywietrz pomieszczenie. Jeśli zabieg odbywał się na strychu, poddaszu lub w altanie, dokładnie przewietrz wnętrze. Domowników i zwierzęta wpuść dopiero po całkowitym zaniku zapachu preparatu.
Gniazdo z początku sezonu zwykle kryje mniej owadów, ale nie staje się przez to automatycznie bezpieczne do samodzielnego usunięcia. Liczą się także dostęp, możliwość zachowania dystansu i wolna droga odwrotu. Przy dużej kolonii lub gnieździe w trudno dostępnym miejscu wezwij firmę DDD.
Co zabija szerszenie natychmiast? Porównanie preparatów
Szybko działają gotowe preparaty na osy i szerszenie w formie gaśnicy. To aerozole o dużym zasięgu, które zbijają owady w locie i pozwalają opryskać gniazdo z dystansu. Podane ceny są orientacyjne na dzień publikacji i mogą się różnić między sklepami.
| Preparat | Cena orientacyjna | Zasięg | Forma | Zastosowanie |
|---|---|---|---|---|
| BROS gaśnica | ok. 10 zł | do 6 m | aerozol | na zewnątrz |
| Target Anti Sting-Gun 400 ml | ok. 15 zł | dalekosiężny strumień | aerozol | wewnątrz i na zewnątrz |
| Expel gaśnica 300 ml | ok. 15 zł | dalekosiężny strumień | aerozol | wewnątrz i na zewnątrz |
| STRONG MIOTACZ | zależna od sklepu | do 3 m | aerozol | wewnątrz i na zewnątrz |
| ŻĄDŁO (koncentrat) | zależna od sklepu | zależny od opryskiwacza | koncentrat do rozcieńczenia | na zewnątrz, w pomieszczeniach i do gniazd w ziemi |
Target Anti Sting-Gun zawiera cypermetrynę 0,5%, esbiotrynę 0,04% i złocień dalmatyński 0,02%. W preparacie STRONG MIOTACZ zastosowano cypermetrynę, tetrametrynę oraz geraniol. Jego zasięg jest krótszy i wynosi do 3 metrów.
Innym rozwiązaniem jest koncentrat ŻĄDŁO. Porcję 100 ml środka rozrabia się w 2 litrach wody, a następnie nanosi opryskiwaczem z długą lancą. Pozwala to zachować dystans i dotrzeć do gniazd w ziemi albo głębokich zakamarków.
Czego nie robić przy usuwaniu gniazda
Najczęstsze pomysły na szybkie usunięcie gniazda należą zarazem do najbardziej niebezpiecznych.
Nie podpalaj gniazda. Jest zbudowane z masy przypominającej celulozę, która pali się jak papier. Ogień pod dachem albo na strychu może wywołać pożar i uszkodzić belki stropowe. Spłoszone owady ruszą wtedy do ataku.
Nie zalewaj gniazda wodą. Woda nie dociera skutecznie do wnętrza kolonii, za to prowokuje szerszenie. Może również zawilgocić konstrukcję budynku i ją uszkodzić.
Nie próbuj strącać gniazda kijem ani rakietą tenisową. To najbardziej ryzykowna z odradzanych metod. Uderzenie rozrywa gniazdo i uwalnia setki rozjuszonych owadów, które kierują się na napastnika. Bezpieczniej użyć odpowiedniego oprysku i odczekać czas podany w instrukcji.
Trudne przypadki: komin wentylacyjny i gniazdo, którego nie widać
Gniazdo w kominie albo kanale wentylacyjnym wymaga innego podejścia. Opryskiwanie przewodu na własną rękę bywa ryzykowne i mało skuteczne. Nie widzisz położenia gniazda, środek rozprasza się w kanale, a spłoszone owady mogą wylecieć prosto na ciebie lub do pomieszczenia. Koncentrat nakładany długą lancą sięga dalej niż aerozol, ale nie usuwa ryzyka związanego z niewidocznym gniazdem. Taką kolonię najlepiej zlecić firmie DDD. Jej pracownicy mają sprzęt, którym mogą dotrzeć do owadów bez rozpędzania ich po całym budynku. Po zabiegu zabezpiecz otwór kratką albo moskitierą.
Równie frustrująca jest sytuacja, gdy szerszenie krążą przy oknach i pod dachem, ale gniazda nie widać. Obserwuj wtedy ich trasy o świcie i zmierzchu. Owady wracają do jednego punktu, który może naprowadzić cię na kolonię. Sprawdź stropodach i przestrzeń pod pokryciem. Obejrzyj podbitkę, otwory wentylacyjne i każdą szczelinę, w którą może wcisnąć się owad. Jeśli szerszeni przybywa, a gniazdo nadal pozostaje niewidoczne, wezwij firmę DDD. Kolonia może być ukryta w ścianie albo niedostępnym zakamarku stropu.
Straż pożarna czy firma DDD – kogo wezwać i za ile?
Straż pożarna interweniuje przede wszystkim przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia. Chodzi między innymi o gniazdo przy wejściu do budynku albo na terenie szkoły czy przedszkola. Znaczenie ma też obecność osoby uczulonej w domu. W pozostałych sytuacjach usuwaniem gniazd zajmują się firmy DDD.
Praktyka nie zawsze jest przewidywalna. Czytelnicy opisują odmowy interwencji nawet przy gniazdach pod dachem, jeśli dyżurny nie uznał sytuacji za bezpośrednie zagrożenie. Podczas zgłoszenia dokładnie opisz okoliczności zwiększające ryzyko: obecność alergika lub małych dzieci, a także położenie gniazda przy drzwiach albo oknie sypialni.
Przygotuj plan awaryjny i znajdź kontakt do firmy DDD. Cena usługi zależy od wielkości oraz położenia gniazda. Łatwo dostępna kolonia w ogrodzie zwykle jest wyceniana niżej niż gniazdo w kominie albo za elewacją. Dokładną kwotę firma poda po opisaniu sytuacji lub przeprowadzeniu oględzin.
Pierwsza pomoc po użądleniu szerszenia
Jeśli szerszeń użądli cię w dłoń albo palec, natychmiast zdejmij biżuterię, na przykład obrączkę lub pierścionek. Miejsce szybko puchnie, więc później zsunięcie ozdoby może być niemożliwe. Ucisk na palec stworzy wtedy dodatkowy problem. Następnie schłodź miejsce użądlenia zimnym okładem, aby ograniczyć ból i obrzęk.
Uważnie obserwuj reakcję organizmu. Objawy alergiczne mogą wystąpić od razu albo w ciągu 24 godzin. Duszność, obrzęk twarzy lub gardła, pokrzywka na całym ciele czy zawroty głowy są sygnałem do natychmiastowego wezwania pogotowia. Tak samo trzeba postąpić przy spadku ciśnienia.
Osoba ze stwierdzoną alergią powinna mieć przy sobie autostrzykawkę z adrenaliną. Podaje się ją domięśniowo w udo i przytrzymuje przez około 10 sekund. Następnie trzeba wezwać pomoc medyczną. Adrenalina daje potrzebny czas, ale nie zastępuje pomocy lekarza.
Jak zapobiegać szerszeniom – kalendarz działań na cały sezon
Najłatwiej powstrzymać szerszenie, zanim zbudują dużą kolonię. Działania dopasuj do ich cyklu życia.
Kwiecień to początek sezonu. Z zimowego schronienia wychodzi młoda, zapłodniona królowa, jedyna, która przeżyła. Rozpoczyna budowę gniazda, a larwy wylęgają się po około dwóch tygodniach. To najlepszy czas na rozwieszenie pułapek butelkowych, ponieważ złapana matka nie założy kolonii. Przejrzyj też strych, poddasze i altanę, szukając zawiązków gniazd wielkości orzecha.
Latem skup się na zabezpieczeniu domu. Zamontuj moskitiery w oknach i uszczelnij szczeliny w podbitce oraz elewacji. Załóż także kratki na otwory wentylacyjne. Regularnie zbieraj opadłe owoce. Dorosłe szerszenie żywią się owocami i nektarem, piją też soki drzew, szczególnie jesionów. Im mniej dojrzałych śliwek leży pod drzewem, tym mniej owadów pojawi się przy tarasie.
Druga połowa września i październik przynoszą naturalny koniec kolonii. Robotnice oraz samce giną, a zapłodnione samice odlatują na zimową diapauzę. Gniazdo pustoszeje i można je usunąć bez chemii. Szerszenie już do niego nie wrócą, ponieważ w każdym sezonie budują nową konstrukcję.
Szerszenie nie zawsze są dla pasiek wyłącznie szkodnikami. Atakują pszczoły, ale polują również na barciaki, czyli mole woskowe niszczące ule. Z punktu widzenia pszczelarza bywają więc szkodnikami, a czasem sprzymierzeńcami.
Pytania i odpowiedzi (FAQ)
Czy da się oswoić szerszenia?
Nie da się oswoić szerszenia w domowym znaczeniu tego słowa. To dziki owad społeczny, który działa instynktownie i broni gniazda, gdy wyczuje zagrożenie. Kolonię można obserwować z bezpiecznej odległości i poznać jej rytm, ale nie da się nawiązać relacji z pojedynczym owadem. Najbezpieczniej zachować spokój i dystans.
Co zabija szerszenie natychmiast?
Najszybciej działają gotowe preparaty na osy i szerszenie w formie gaśnicy, takie jak Target Anti Sting-Gun, BROS czy Expel. Silny strumień aerozolu zbija owady w locie i pozwala opryskać gniazdo z odległości kilku metrów. Cypermetryna lub tetrametryna porażają układ nerwowy owada. Do gniazd w ziemi lepiej nadaje się koncentrat ŻĄDŁO nanoszony opryskiwaczem z lancą.
Co jest naturalnym wrogiem szerszeni?
Jednym z głównych naturalnych wrogów szerszeni jest trzmielojad. Ten ptak z rodziny jastrzębiowatych rozrywa gniazda i zjada larwy oraz dorosłe owady. Poluje na nie również żołna, a wśród ssaków robią to ryjówki i jeże. Trzmielojad występuje głównie w południowej i wschodniej Polsce. Zwierzęta te nie są jednak sposobem na usunięcie gniazda przy domu.
Czy straż pożarna usuwa gniazdo szerszeni za darmo?
Straż pożarna interweniuje przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia, na przykład gdy gniazdo znajduje się przy wejściu do budynku albo na terenie szkoły czy przedszkola. Znaczenie ma również obecność alergika w domu. Samo spełnienie tych kryteriów nie przesądza jednak o podjęciu interwencji, a zasady jej odpłatności trzeba potwierdzić podczas zgłoszenia. W pozostałych przypadkach straż może odmówić i skierować zgłaszającego do firmy DDD.
Ile kosztuje usunięcie gniazda szerszeni przez firmę?
Cena usunięcia gniazda przez firmę DDD zależy przede wszystkim od jego wielkości i położenia. Łatwo dostępne gniazdo w ogrodzie zwykle kosztuje mniej niż kolonia ukryta w kominie wentylacyjnym albo za elewacją. Droższa może być również interwencja w stropodachu, gdzie potrzeba więcej czasu i sprzętu. Dokładną wycenę firma poda po opisaniu sytuacji lub oględzinach na miejscu.
Czego szerszenie nienawidzą najbardziej?
Szerszenie unikają zapachu mięty, lawendy i bazylii, dlatego rośliny posadzone przy domu mogą je odstraszać. Nie sprzyjają im też przewiewne pomieszczenia nagrzewające się do około 30°C, więc dobrze wentylowany strych jest dla nich mniej atrakcyjny. Mocne perfumy działają odwrotnie: przyciągają szerszenie i zwiększają ich agresję.
